Câu trả lời ngắn: số đẹp không giúp lãi, và có bằng chứng cho thấy nó làm thua
Trên sàn hợp đồng tương lai Đài Loan, nhà đầu tư cá nhân đặt lệnh ở mức giá có chữ số tận cùng bằng 8 nhiều hơn hẳn so với mức tận cùng bằng 4, và nhóm có hành vi ấy chịu thua lỗ nhiều hơn nhóm còn lại. Ở một hướng khác, các mã chứng khoán được chọn vì con số đẹp khi niêm yết có lợi suất bất thường sau đó kém hơn. Đây là hai mảnh bằng chứng độc lập, cùng chỉ về một kết luận: chọn giá và chọn mã theo số đẹp không mang lại lợi thế, mà còn đi kèm kết quả kém hơn.
Vì sao nhà đầu tư chuộng số 8 lại thua nhiều hơn?
Câu trả lời nằm ở chỗ niềm tin không chỉ đổi cách chọn giá, mà còn đổi thời điểm vào lệnh và thời gian giữ lệnh. Nghiên cứu của Utpal Bhattacharya và cộng sự công bố năm 2018 trên Management Science cho thấy nhà đầu tư cá nhân mê số 8 không chỉ đặt lệnh ở mức giá tận cùng bằng 8 nhiều hơn, mà còn có xu hướng chọn thời điểm kém và để lệnh tồn tại quá lâu.
Ba cơ chế được tách ra trong nghiên cứu này:
- Chọn giá theo số đẹp: mức giá tận cùng bằng 8 được ưa thích hơn mức tận cùng bằng 4, dù hai mức gần như tương đương về mặt kinh tế.
- Chọn thời điểm kém: nhà đầu tư mê số 8 có xu hướng vào lệnh ở thời điểm bất lợi hơn.
- Giữ lệnh quá lâu: vị thế được duy trì lâu hơn mức hợp lý, làm tăng chi phí cơ hội và rủi ro.
Ba yếu tố này cộng lại tạo ra khoảng cách lợi nhuận. Điểm đáng chú ý là kết quả này không nói niềm tin tự nó tạo ra thua lỗ, mà nói niềm tin đổi hành vi, và hành vi đổi kết quả. Đây là cách hiểu đúng về hiệu ứng tự ứng nghiệm: hiệu ứng có thật, nhưng nó sinh ra từ hành vi chứ không phải từ việc con số ấy linh thiêng.
Mã chứng khoán đẹp khi niêm yết có lợi suất kém hơn không?
Có. Nghiên cứu của David Hirshleifer và cộng sự công bố năm 2018 trên Management Science cho thấy các mã chứng khoán được chọn vì con số đẹp khi niêm yết có lợi suất bất thường sau đó kém hơn. Dữ liệu của nghiên cứu này đến từ Trung Quốc đại lục, và công bố trên một tạp chí học thuật của Mỹ. Phạm vi dữ liệu ấy cần được ghi rõ: kết quả này không tự động suy ra cho thị trường Việt Nam hay cho người Việt, vì chưa có nghiên cứu tương ứng trên dữ liệu Việt Nam.
Cơ chế ở đây khác với trường hợp đặt lệnh. Khi một công ty chọn mã niêm yết theo con số đẹp, nhà đầu tư có thể bị hút vào mã ấy vì cảm giác dễ chịu, và mức giá bị đẩy lên cao hơn giá trị hợp lý. Khi giá điều chỉnh về đúng giá trị, lợi suất sau đó thấp hơn. Đây là một dạng định giá sai do yếu tố tâm lý, không phải do chất lượng doanh nghiệp.
Giá tụ ở chữ số tận cùng: hiện tượng chung của nhiều thị trường
Hiện tượng giá tụ ở một số chữ số tận cùng không phải chuyện riêng của một sàn. Nghiên cứu của Philip Brown và cộng sự công bố năm 2002 trên Pacific-Basin Finance Journal cho thấy hiện tượng tụ giá theo chữ số tận cùng xuất hiện ở các thị trường chứng khoán châu Á Thái Bình Dương. Đây là bằng chứng cho thấy yếu tố văn hóa ảnh hưởng lên cách đặt giá, chứ không chỉ yếu tố kinh tế thuần túy.
Bảng dưới đây tóm tắt các nghiên cứu chính được dùng trong bài:
| Nghiên cứu | Phạm vi dữ liệu | Phát hiện chính | Mức chứng cứ |
|---|---|---|---|
| Bhattacharya và cộng sự (2018), Management Science | Sàn hợp đồng tương lai Đài Loan | Nhà đầu tư cá nhân mê số 8 đặt lệnh ở giá tận cùng 8 nhiều hơn 4, chọn thời điểm kém, giữ lệnh lâu, thua lỗ nhiều hơn | A |
| Hirshleifer và cộng sự (2018), Management Science | Niêm yết chứng khoán Trung Quốc đại lục | Mã đẹp có lợi suất bất thường sau IPO kém hơn | A |
| Brown và cộng sự (2002), Pacific-Basin Finance Journal | Thị trường chứng khoán châu Á Thái Bình Dương | Giá tụ theo chữ số tận cùng | A |
| Kolb và Rodriguez (1987), The Journal of Finance | Thị trường Mỹ, thứ Sáu ngày 13 | Báo cáo lợi suất thấp hơn vào thứ Sáu ngày 13 | B |
| Dyl và Maberly (1988), The Journal of Finance | Thị trường Mỹ, chuỗi dữ liệu dài hơn | Hiệu ứng thứ Sáu ngày 13 không tồn tại khi mở rộng mẫu | A |
Thứ Sáu ngày 13: một dị thường biến mất khi có thêm dữ liệu
Câu chuyện thứ Sáu ngày 13 là ví dụ rõ nhất cho việc vì sao phải kiểm chứng nhiều lần trước khi tin một hiệu ứng là thật. Năm 1987, Robert W. Kolb và Ricardo J. Rodriguez công bố trên The Journal of Finance một báo cáo cho thấy lợi suất thị trường chứng khoán Mỹ thấp hơn vào thứ Sáu ngày 13. Kết quả này từng được chú ý như một dị thường của thị trường.
Nhưng chỉ một năm sau, năm 1988, Edward A. Dyl và Edwin D. Maberly công bố trên cùng tạp chí một phản hồi cho thấy khi dùng chuỗi dữ liệu dài hơn, hiệu ứng thứ Sáu ngày 13 không tồn tại. Nói cách khác, kết quả ban đầu là một dương tính giả: nó xuất hiện trong một mẫu nhỏ, rồi biến mất khi mẫu được mở rộng. Đây là lý do mức chứng cứ của báo cáo 1987 được xếp vào mức B trong bài này: kết quả ấy chưa được lặp lại, và đã bị phản bác bằng dữ liệu tốt hơn.
Bài học từ ca này áp dụng cho mọi tuyên bố về số đẹp và lợi nhuận: một kết quả dương tính trong một mẫu nhỏ chưa đủ để kết luận, và cần được kiểm chứng trên dữ liệu độc lập trước khi dùng để ra quyết định.
Niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả: hiểu đúng hiệu ứng tự ứng nghiệm
Khi một hiệu ứng có thật nhưng sinh ra từ niềm tin, cần mô tả đúng bản chất của nó. Niềm tin vào số đẹp đổi cách đặt lệnh, cách đặt lệnh đổi kết quả giao dịch. Hiệu ứng là thật ở tầng hành vi, nhưng không phải vì con số ấy có sức mạnh siêu nhiên. Nói cách khác, không nên gọi đó là hệ ấy đoán đúng, cũng không nên phủ nhận rằng hiệu ứng đang tồn tại.
Cách hiểu này giúp phân biệt hai câu hỏi khác nhau:
- Câu hỏi thứ nhất: con số 8 có mang lại may mắn không? Đây là câu hỏi về niềm tin, và khoa học không có bằng chứng cho cơ chế nhân quả siêu nhiên.
- Câu hỏi thứ hai: người tin vào số 8 có hành xử khác đi không, và hành vi ấy có ảnh hưởng đến kết quả không? Đây là câu hỏi về hành vi, và câu trả lời là có.
Hai câu hỏi này thường bị gộp lại trong các cuộc tranh luận, dẫn đến hiểu sai cả hai phía.
Chỗ bằng chứng còn thiếu: chưa có dữ liệu sàn Việt Nam
Điểm quan trọng cần nói rõ: các nghiên cứu được dẫn trong bài không dùng dữ liệu thị trường chứng khoán Việt Nam. Nghiên cứu về đặt lệnh dùng dữ liệu sàn hợp đồng tương lai Đài Loan. Nghiên cứu về mã niêm yết dùng dữ liệu Trung Quốc đại lục. Nghiên cứu về tụ giá dùng dữ liệu nhiều thị trường châu Á Thái Bình Dương. Ca thứ Sáu ngày 13 dùng dữ liệu thị trường Mỹ.
Vì vậy, không thể khẳng định mức độ ảnh hưởng của việc chọn số đẹp lên lợi nhuận của nhà đầu tư Việt Nam khi chưa có nghiên cứu trên dữ liệu Việt Nam. Điều có thể nói là xu hướng chung ở các thị trường đã được nghiên cứu chỉ về một hướng: chọn theo số đẹp không tạo ra lợi thế. Đây là suy luận từ các thị trường tương tự, không phải kết luận trực tiếp cho thị trường Việt Nam.
Đọc kết quả này thế nào cho đúng?
Kết quả nghiên cứu không nói người tin vào số đẹp là thiếu hiểu biết, cũng không phủ nhận vai trò của văn hóa trong đời sống kinh tế. Văn hóa ảnh hưởng đến cách con người đặt giá, chọn mã, chọn thời điểm, và điều đó được ghi nhận trong dữ liệu. Điều các nghiên cứu cho thấy là khi yếu tố văn hóa lấn át yếu tố kinh tế trong quyết định đầu tư, kết quả có xu hướng kém hơn.
Với người đọc quan tâm đến đầu tư, thông điệp ở đây là về phương pháp: kiểm chứng bằng dữ liệu, không dựa vào cảm giác về con số. Với người đọc quan tâm đến văn hóa và tâm lý, thông điệp là về cơ chế: niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả, và đó là lý do vì sao hiệu ứng có thể quan sát được ngay cả khi cơ chế siêu nhiên không tồn tại.
