Biển số đẹp đáng bao nhiêu tiền: đấu giá biển số và giá trị của niềm tin vào con số

Biển số đẹp đáng bao nhiêu tiền, và con số ấy đo được điều gì?

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCâu trả lời ngắn: người ta trả thêm tiền thật cho những con số họ tin là may mắn, và trả ít hơn cho những con số họ tin là xui. Trên thị trường đấu giá biển số xe ở Hồng Kông, biển mang số 8 được trả giá cao hơn hẳn, biển mang số 4 bị chiết khấu rõ rệt, và những dãy số đọc lên thành câu có nghĩa tốt trong tiếng Quảng Đông cũng có mức giá riêng. Con số chênh lệch ấy không đo may mắn. Nó đo số tiền người ta sẵn lòng bỏ ra cho một niềm tin, cộng thêm phần trả cho việc được nhìn thấy mình đang sở hữu một thứ đắt giá.

Vì sao đấu giá biển số là phép đo lý tưởng cho niềm tin?

Đấu giá biển số cho nhà nghiên cứu một thứ hiếm: một mức giá công khai, do chính người mua tự nói ra, cho một thứ không có công dụng vật chất nào khác ngoài việc được nhìn thấy. Travis Ng và cộng sự nêu bốn điều kiện để một tài sản đo được giá trị của niềm tin: niềm tin phải là yếu tố quyết định giá, giá phải quan sát được trong thời gian dài, các yếu tố quyết định giá khác phải kiểm soát được, và giá phải phản ánh sát giá trị xã hội bên dưới. Biển số xe đáp ứng cả bốn.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ người mua tự bỏ tiền. Không ai bắt họ mua số 8. Họ chọn giữa hai tấm biển giống hệt nhau về công dụng, khác nhau ở dãy số, và trả thêm cho tấm họ thích. Mức chênh ấy chính là lời khai trung thực nhất về giá trị họ gán cho con số.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnỞ Hồng Kông, chính quyền bắt đầu đấu giá biển số từ năm 1973, và là tổ chức duy nhất bán biển qua đấu giá công khai. Phiên đấu giá theo hình thức miệng, tăng dần, giá khởi điểm với biển thường là 1.000 đô la Hồng Kông, biển đặc biệt có giá khởi điểm do chính quyền đặt. Mỗi phiên bán hơn một trăm tấm biển liên tiếp, thường vào cuối tuần và dịp Tết Nguyên Đán.

Con số nào được trả giá cao, con số nào bị trả giá thấp?

Ng và cộng sự công bố kết quả trên tạp chí Journal of Economic Psychology năm 2010, dựa trên dữ liệu đấu giá biển số Hồng Kông từ 1997 đến 2008. Kết quả chính: số 8 được trả giá cao hơn, số 4 bị chiết khấu, và mức chiết khấu ấy có ý nghĩa thống kê ở mọi loại biển.

Một phát hiện thú vị hơn nằm ở chỗ mức chênh thay đổi theo độ dài dãy số. Với biển thường bốn chữ số, số 4 bị chiết khấu khoảng 11 phần trăm; với biển thường ba chữ số, mức ấy tăng lên 27,3 phần trăm. Với biển đặc biệt, mức chiết khấu tăng dần từ 15,6 phần trăm ở bốn chữ số, lên 20,9 phần trăm ở ba chữ số, 34,5 phần trăm ở hai chữ số, và 83,2 phần trăm ở một chữ số. Con số 8 cũng theo đúng chiều ngược lại: càng ít chữ số, phần thưởng cho số 8 càng lớn.

Loại tri thức: Trường phái: Ng và cộng sựDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnCách giải thích của nhóm tác giả rất trực tiếp: khi dãy số ngắn hơn, mỗi con số chiếm tỉ trọng lớn hơn trong tổng thể tấm biển, nên mức sẵn lòng trả để có một số 8, hoặc để tránh một số 4, cũng tăng theo. Họ so sánh với chuyện một năm sống khoẻ đáng giá hơn khi quãng đời còn lại ngắn hơn.

Khi cả dãy số đọc lên thành câu thì giá thay đổi thế nào?

Chi-Keung Woo và cộng sự công bố năm 2008 trên Journal of Economic Psychology một nghiên cứu riêng về mức sẵn lòng trả cho các tín hiệu văn hoá trong dãy số biển Hồng Kông. Khác với việc đếm từng con số riêng lẻ, nghiên cứu này xét cả tổ hợp: một dãy số có thể đọc lên thành câu có nghĩa, và nghĩa ấy có giá riêng.

Ng và cộng sự cũng kiểm tra điều này. Tổ hợp được ưa chuộng nhất là 168, đọc lên nghe gần như câu "thuận lợi suốt chặng đường" trong tiếng Quảng Đông. Sau khi kiểm soát các con số riêng lẻ, biển 168 vẫn bán được giá cao hơn hẳn: trung bình gần gấp ba lần biển 861, một tổ hợp không ứng với câu nào có nghĩa trong tiếng Quảng Đông. Các tổ hợp 138, 813, 148 và 814, đọc lên nghe gần như câu "tôi sẽ giàu suốt đời", cũng gắn với mức giá thắng thầu cao hơn.

Kết quả này quan trọng vì nó tách hai tầng nghĩa. Tầng thứ nhất là từng con số rời: 8 tốt, 4 xấu. Tầng thứ hai là cả dãy số như một câu: 168 tốt, 861 trung tính. Cả hai tầng đều có giá, và tầng thứ hai không thể quy hết về tầng thứ nhất.

Phần giá chênh có phải chỉ là niềm tin, hay còn là tín hiệu địa vị?

Jia He và cộng sự công bố năm 2020 trên Management Science một nghiên cứu về niềm tin, tiêu dùng phô trương và thị trường nhà ở Singapore. Kết quả cho thấy phần giá chênh gắn với tiêu dùng phô trương: người mua không chỉ trả cho niềm tin rằng con số mang lại may mắn, mà còn trả cho việc người khác nhìn thấy mình sở hữu con số ấy.

Điều này khớp với một quan sát khác trong dữ liệu đấu giá Hồng Kông. Ng và cộng sự ghi nhận rằng biển thường không được chuyển nhượng, một quy định nhằm hạn chế đầu cơ, nhưng vẫn có những cách "khéo léo" lách qua, chẳng hạn bán toàn bộ cổ phần công ty sở hữu biển. Trong phiên đấu giá biển cá nhân hoá đầu tiên, 210 biển được bán cho 159 người mua; 143 người chỉ mua một biển cho mình, 16 người mua nhiều hơn, và một người mua tới 22 biển, được cho là để buôn bán. Sự tồn tại của một thị trường thứ cấp như vậy cho thấy biển đẹp không chỉ có giá trị với người dùng cuối, mà còn là một tài sản có thể mua đi bán lại.

Niềm tin vào con số có thay đổi theo thời điểm kinh tế không?

Ng và cộng sự kiểm tra giả thuyết rằng người ta tin vào con số mạnh hơn khi kinh tế khó khăn. Họ dùng chỉ số Hang Seng vào cuối tháng mà biển được đấu giá làm đại diện cho môi trường kinh tế vĩ mô. Kết quả cho thấy mức chiết khấu của số 4 có tương quan âm với chỉ số thị trường: khi thị trường đi xuống, mức chiết khấu của số 4 tăng lên. Cụ thể, với biển thường bốn chữ số, mức chiết khấu của số 4 trung bình bằng -201,1% + 19,9% nhân log của chỉ số thị trường; chỉ số giảm 1 phần trăm thì mức chiết khấu tăng thêm 19,9 phần trăm.

Đây là một phát hiện đáng chú ý về mặt phương pháp. Loại tri thức: Trường phái: Ng và cộng sựDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnNhóm tác giả nói thẳng rằng niềm tin ấy vốn không dựa trên lý trí, nhưng cách nó thay đổi theo môi trường kinh tế lại nhất quán với trực giác kinh tế. Nói cách khác, ngay cả một niềm tin không có cơ sở vật chất cũng có hành vi giá cả đo được, và hành vi ấy phản ứng với hoàn cảnh bên ngoài theo cách có thể dự đoán.

Hiệu ứng có thật sinh ra từ niềm tin được hiểu đúng như thế nào?

Loại tri thức: Trường phái: Ng và cộng sựDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnCó một tầng cần nói rõ để tránh cả hai thái cực. Niềm tin vào con số có thể tạo ra hiệu ứng có thật, nhưng theo cơ chế gián tiếp: niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả. Ng và cộng sự dẫn chứng hiện tượng đỉnh tử vong do tim ở người Mỹ gốc Trung Quốc và người Mỹ gốc Nhật, những nhóm mà số 4 mang nghĩa xấu, rơi vào ngày 4 hàng tháng, một kiểu mẫu không thấy ở người Mỹ da trắng. Hiệu ứng ấy, nếu đúng, không phải vì con số 4 có sức mạnh siêu nhiên, mà vì căng thẳng tâm lý do niềm tin gây ra có thể ảnh hưởng tới thời điểm của một biến cố sức khoẻ.

Nói cách khác, khi niềm tin đổi hành vi và hành vi đổi kết quả, ta ghi nhận hiệu ứng ấy như một hiệu ứng tâm lý xã hội. Điều đó không có nghĩa là con số đoán đúng vận mệnh, cũng không có nghĩa là phủ nhận hiệu ứng. Hai chuyện ấy khác nhau và cần được tách bạch.

Vậy có bằng chứng nào cho thấy biển số đẹp giảm tai nạn hay tăng may mắn không?

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKhông có bằng chứng nào trong các nghiên cứu nêu trên cho thấy biển số đẹp làm giảm tai nạn giao thông hay mang lại may mắn thật. Các nghiên cứu này đo giá thị trường của niềm tin, không đo tác động của con số lên đời sống người sở hữu. Việc một tấm biển bán được giá cao hơn chỉ chứng minh rằng người mua sẵn lòng trả nhiều hơn cho nó, không chứng minh rằng nó mang lại điều gì ngoài việc được sở hữu.

Ở Việt Nam thì sao?

Trong danh mục tài liệu của bài này không có nghiên cứu nào về đấu giá biển số xe ở Việt Nam. Việt Nam có tổ chức đấu giá biển số ô tô, nhưng chưa có công trình học thuật nào được công bố trong danh mục để đối chiếu. Nếu dẫn kết quả đấu giá ở Việt Nam từ báo chí, cần dùng báo có giấy phép hoạt động và ghi rõ mốc thời gian của từng phiên, vì giá đấu giá biển số phụ thuộc nhiều vào thời điểm, loại biển và quy định hiện hành.

Cũng cần lưu ý rằng các kết quả nêu trên đều đến từ dữ liệu Hồng Kông và Singapore, trên nhóm người mua ở những thị trường ấy, trong khoảng thời gian 1997 đến 2008 với dữ liệu Hồng Kông. Không nên suy thẳng ra cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt. Văn hoá số của người Việt có những nét riêng, chẳng hạn cách đọc số theo âm Hán Việt và các kiêng kỵ dân gian khác với tiếng Quảng Đông, nên mức giá và thứ tự ưu tiên các con số có thể khác.

Đọc kết quả này thế nào cho đúng?

Ba nghiên cứu nêu trên thuộc mức chứng cứ A: kết quả đã công bố trên tạp chí chuyên ngành, có dữ liệu và phương pháp kiểm chứng được. Chúng cho thấy niềm tin vào con số có giá thị trường thật, và phần giá ấy gồm ít nhất hai thành phần: niềm tin vào điều con số mang lại, và tín hiệu địa vị khi sở hữu nó.

Điều các nghiên cứu này không nói là con số có sức mạnh siêu nhiên. Chúng cũng không nói người trả giá cao là người thiếu hiểu biết. Trên thị trường, người mua trả tiền cho một thứ họ thấy có giá trị, và giá trị ấy có thể nằm ở cảm giác an tâm, ở niềm vui khi nhìn thấy dãy số mình thích, hoặc ở việc người khác nhìn thấy mình sở hữu nó. Cả ba đều là những lý do có thật với người mua, dù chúng không nằm trong cùng một hệ quy chiếu với câu hỏi "con số có mang lại may mắn không".

Với người quan tâm tới cách tính và ý nghĩa các con số theo truyền thống phương Đông, bài Thần số học phương Đông: cách tính và ý nghĩa các con số trình bày riêng phần ấy. Bài này chỉ giữ lại một điểm: khi một niềm tin về con số đi vào thị trường, nó để lại một dấu vết đo được, và dấu vết ấy là chỗ nhà nghiên cứu đọc được sức nặng xã hội của niềm tin.