Lễ hội đền Đồng Bằng (hội đền Đức Vua, đền Đức Vua cha Bát Hải Động Đình) diễn ra ngày nào tháng Tám âm lịch, thờ ai, và vì sao khách trảy hội Côn Sơn, Kiếp Bạc rồi xuôi về đây?

Lễ hội đền Đồng Bằng diễn ra vào những ngày nào?

Lễ hội đền Đồng Bằng, còn gọi hội đền Đức Vua hay đền Đức Vua cha Bát Hải Động Đình, diễn ra từ ngày 20 đến ngày 26 tháng Tám âm lịch hằng năm^[1][2]. Khung ngày này gắn với câu cửa miệng của người dân trong vùng là "tháng Tám giỗ cha", vừa là giỗ đức Vua cha Bát Hải Động Đình, vừa là giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo^[1][2].

Một câu ca dân gian được ghi lại ở nguồn du lịch tỉnh Hưng Yên nhắc hai mốc bên trong khung ngày ấy:

"Dù ai buôn xa bán xa 20 tháng 8 giỗ cha thì về Dù ai buôn bán trăm nghề 25 tháng 8 nhớ về Ðào thôn"^[2].

Dân gian gọi hai mốc 20 và 25 tháng Tám, còn khung tổ chức chính thức kéo dài tới ngày 26^[1][2]. Không phải mọi nguồn đều ghi giống nhau về ngày khai hội và ngày kết hội, nên người đi hội nên xem kế hoạch tổ chức của năm đương thời.

Vì sao khách trảy hội Côn Sơn, Kiếp Bạc rồi lại xuôi về đền Đồng Bằng?

Nhiều đoàn khách trảy hội đền Côn Sơn và đền Kiếp Bạc ở Hải Dương vào ngày 20 tháng Tám, sau đó xuôi dòng đổ về trảy hội đền Đồng Bằng trong khung 20 đến 26 tháng Tám âm lịch^[1][2]. Lý do nằm ở chỗ cả hai cụm hội đều thuộc mạch thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, nên hành trình Côn Sơn, Kiếp Bạc rồi về đền Đồng Bằng là một tuyến đi liền mạch trong cùng dịp "tháng Tám giỗ cha"^[1][2].

Côn Sơn và Kiếp Bạc thuộc Hải Dương, đền Đồng Bằng nằm bên dòng sông cổ Mai Diêm, trước đây thuộc trang Đào Động, tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Phượng, trước 7/2025 là thôn Đồng Bằng, xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên^[1][2]. Theo địa danh hành chính hiện hành sau ngày 1/7/2025, khu vực này nay thuộc tỉnh Hưng Yên (trước 7/2025 là xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình). Các nguồn tham khảo được thu thập đều ghi theo địa danh cũ, chưa nêu tên xã, phường mới, nên bài giữ nguyên tên cũ kèm mốc thời gian và không tự suy đoán tên đơn vị hành chính mới.

Đền Đồng Bằng thờ ai?

Đền Đồng Bằng là nơi thờ Đức Vua cha Bát Hải Động Đình, vị thần gắn với tín ngưỡng Tứ phủ, người mà nguồn du lịch tỉnh Hưng Yên ghi là có công giúp Vua Hùng đánh giặc ngoại xâm, chiêu dân, lập ấp, xây dựng giang sơn, xã tắc từ buổi sơ khai^[2]. Đền cũng là nơi tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng các danh tướng nhà Trần có công lãnh đạo nhân dân làm nên chiến thắng ba lần đánh quân Nguyên Mông^[2].

Lễ hội đền Đồng Bằng vì thế mang tính tổng hợp cao, pha trộn và đan xen nhiều tín ngưỡng dân gian bản địa, từ tục thờ thủy thần đến thờ Cha, thờ Mẹ, thờ các vị anh hùng dân tộc như Tướng quân Trần Hưng Đạo và Phạm Ngũ Lão^[1]. Nguồn Báo Điện tử Chính phủ cũng ghi lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ các đền Mẫu Sinh và các Quan ở quanh khu vực^[1].

Truyền thuyết về vị thần được thờ

Truyền thuyết kể rằng Đức Vua cha Bát Hải Động Đình là vị thần có công giúp Vua Hùng đánh giặc ngoại xâm, chiêu dân lập ấp, xây dựng giang sơn, xã tắc từ buổi sơ khai^[2]. Đây là truyền thuyết dân gian gắn với tín ngưỡng thờ thủy thần, không phải tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng. Nghiên cứu hiện đại thường đọc truyền thuyết này như một lớp ký ức văn hóa về các vị thần sông nước của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, chứ không coi đó là bản ghi sự kiện.

Ai được ghi danh và ghi danh từ khi nào?

Ngày 16/9/2016, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL ghi danh Lễ hội đền Đồng Bằng vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1][2]. Lễ đón nhận quyết định được tổ chức tại xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình vào ngày 9/10/2017, kết hợp với Lễ hội truyền thống năm 2017^[1].

Trước đó, năm 1986, di tích lịch sử văn hóa đền Đồng Bằng đã được Bộ Văn hóa công nhận và cấp bằng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia^[2].

Bảng trình tự lễ hội theo ngày âm lịch

Bảng dưới đây chỉ ghi những mốc mà nguồn tham khảo nêu rõ; ô nào nguồn không nói thì để trống.

Các nghi lễ được nguồn Báo Điện tử Chính phủ và nguồn du lịch tỉnh Hưng Yên ghi gồm: lễ rước từ các đền vệ tinh về đền Đức Vua, dâng hương, khai chiêng trống, hát văn hầu đồng, tế lễ^[1][2]. Ngoài phần lễ, người dân và du khách còn được thưởng lãm và tham gia các trò chơi dân gian đặc sắc: bơi chải, kéo co, cờ tướng, đấu vật, chọi gà^[2].

Đền Đồng Bằng có kiến trúc và vị trí đặc biệt thế nào?

Đền tọa lạc bên dòng sông cổ Mai Diêm, thuộc trang Đào Động, tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Phượng, trước 7/2025 là thôn Đồng Bằng, xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên^[1][2]. Nguồn du lịch tỉnh Hưng Yên mô tả đền là di tích lịch sử có kiến trúc nghệ thuật, có giá trị như một bảo tàng mỹ thuật kiến trúc gỗ^[2]. Vị trí bên dòng sông cổ cũng khớp với lớp tín ngưỡng thờ thủy thần của vùng đất này.

Vì sao lễ hội được xem là hình thức sinh hoạt văn hóa tổng hợp?

Cả hai nguồn đều nhấn mạnh lễ hội đền Đồng Bằng là hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc thù và mang tính tổng hợp cao, pha trộn và đan xen nhiều tín ngưỡng dân gian bản địa, từ tục thờ thủy thần đến thờ Cha, thờ Mẹ, thờ các vị anh hùng dân tộc^[1][2]. Tính tổng hợp ấy khiến lễ hội vừa mang lớp tín ngưỡng Tứ phủ, vừa mang lớp tưởng niệm nhà Trần, vừa mang lớp sinh hoạt cộng đồng của cư dân nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ.

Nguồn Báo Điện tử Chính phủ ghi lễ hội có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống tinh thần, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng lành mạnh của người dân, và đã trở thành điểm du lịch tâm linh thu hút nhiều du khách, góp phần phát triển văn hóa, du lịch, kinh tế và nâng cao đời sống cộng đồng cư dân ở vùng Quỳnh Phụ, Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên^[1].

Người đi hội cần lưu ý gì?

Khung ngày 20 đến 26 tháng Tám âm lịch là khung mà các nguồn tham khảo ghi nhận, nhưng lịch tổ chức cụ thể từng năm có thể có điều chỉnh. Người đi hội nên xem kế hoạch tổ chức của năm đương thời, do địa phương công bố, để nắm đúng ngày khai hội, ngày chính hội và các hoạt động trong từng ngày^[2].

Các nguồn cũng ghi khác nhau đôi chút về địa danh hành chính, do tài liệu được viết trước và sau các lần điều chỉnh đơn vị hành chính. Khi tra cứu, nên đối chiếu cả tên cũ và tên hiện hành để tránh nhầm lẫn.