Nhị thập bát tú trực nhật là gì và vì sao mỗi ngày có một sao?

Nhị thập bát tú trực nhật là gì?

Nhị thập bát tú trực nhật là cách gán mỗi ngày một sao trong 28 tú, theo vòng tuần hoàn 28 ngày, để tra cứu ngày tốt xấu. Mỗi sao mang một tên ba chữ gồm tên tú, một diệu trong thất chính (Nhật, Nguyệt, Hỏa, Thủy, Mộc, Kim, Thổ) và một con vật, ví dụ Giác Mộc Giao, Cang Kim Long, Nguy Nguyệt Yến, Thất Hỏa Trư. Chữ giữa không phải ngũ hành, vì trong đó có cả Nhật và Nguyệt; Hiệp kỷ biện phương thư viết "星命家二十八宿分配七政以日月火水木金土為序", tức nhà tinh mệnh chia 28 tú cho thất chính theo thứ tự Nhật, Nguyệt, Hỏa, Thủy, Mộc, Kim, Thổ.

Cần phân biệt hai tầng: 28 tú trên bầu trời là các chòm sao thật, dùng để chia vòng hoàng đạo thành 28 phần; còn nhị thập bát tú trực nhật là quy ước lịch pháp, gán lần lượt mỗi ngày một tú theo vòng lặp 28 ngày, không phụ thuộc vào vị trí thực của chòm sao trên trời đêm đó.

Vì sao mỗi ngày lại có một sao?

Cơ chế là vòng tuần hoàn 28 ngày: đếm lần lượt 28 tú theo thứ tự cố định, hết một vòng thì quay lại tú đầu. Ngày nào cũng được gán một tú, không có ngày nào trống. Vì 28 chia hết cho 7, nên nếu khởi đầu đúng, mỗi thứ trong tuần lễ bảy ngày sẽ luôn rơi vào một nhóm bốn tú cố định, tạo ra quy luật dễ nhớ. Bốn tú cùng diệu luôn rơi vào cùng một thứ: Phòng, Hư, Mão, Tinh (diệu Nhật) rơi vào Chủ Nhật; Tâm, Nguy, Tất, Trương (diệu Nguyệt) rơi vào thứ Hai, như ngày 21/9/2026 là thứ Hai, sao Tâm.

Vòng này không gắn với chuyển động thực của Mặt Trăng qua các chòm sao. Nó là một bảng tra cố định, giống như gán can chi cho ngày. Hiệp kỷ biện phương thư, bộ sách chọn ngày soạn theo lệnh vua Càn Long, quyển 1, mục "二十八宿配日" cũng giải thích như vậy: phép gán thất chính cho 28 tú vốn từ kinh Tú diệu của Tây Vực, "猶干之加於支" (như can gắn vào chi), không có nghĩa là các diệu thật sự đi vào tú ấy.

Phép khởi vòng theo bảy nguyên Giáp Tý

Sách Cầm tinh dị kiến của Trì Bản Lý đời Minh ghi phép khởi vòng theo bảy nguyên Giáp Tý. Mỗi nguyên có một tú làm "tướng đầu", ví dụ nguyên thứ nhất lấy Hư, nguyên thứ hai lấy Khuê, nguyên thứ ba lấy Tất, nguyên thứ tư lấy Quỷ, nguyên thứ năm lấy Dực, nguyên thứ sáu lấy Đê, nguyên thứ bảy lấy Cơ. Bảy nguyên, mỗi nguyên bốn tướng, thành 28 tướng, ứng với 28 tú.

Bảy nguyên không phải một vòng khác với lịch thường. Sáu mươi ngày can chi và 28 tú cùng hết vòng sau 420 ngày, nên đếm tú liên tục từng ngày thì cứ qua 60 ngày tú lại tiến bốn vị, và ngày Giáp Tý lần lượt rơi vào Hư, Khuê, Tất, Quỷ, Dực, Đê, Cơ. Ngày Giáp Tý 17/10/2026 là sao Đê, ngày Giáp Tý kế tiếp 16/12/2026 là sao Cơ, rồi ngày Giáp Tý 14/2/2027 trở lại sao Hư. Chỗ không có căn cứ là mốc: Hiệp kỷ biện phương thư ghi nguyên thứ nhất bắt đầu từ năm tháng ngày nào thì "不可得而考" (không khảo được).

Bảng 28 tú và tên ba chữ

Dưới đây là 28 tú theo thứ tự thường dùng, kèm tên ba chữ, diệu và con vật theo Hiệp kỷ biện phương thư, quyển 1, mục "十二辰二十八宿星象".

Diệu quyết định tú rơi vào thứ mấy trong tuần. Con vật dùng trong phép diễn cầm; Hiệp kỷ dẫn sách Khảo nguyên cho rằng con vật của 28 tú "近代方有之" (gần đây mới có), có lẽ ghép theo con giáp của 12 cung, nên tú ở giữa cung lấy đúng con giáp (Hư là chuột, Tinh là ngựa, Mão là gà), tú hai bên lấy loài gần giống. Khi luận sinh khắc, Diễn cầm thông toản xếp tú Nhật theo Hỏa, tú Nguyệt theo Thủy: "日从火，月从水".

Cách dùng trong xem ngày truyền thống

Trong lịch chọn ngày, mỗi ngày được ghi kèm một tú. Trong dân gian, người tra đối chiếu tú của ngày với việc định làm để xem cát hung: một số tú được coi là tốt cho cưới hỏi, một số kỵ mai táng, một số kỵ động thổ. Cách luận này nằm trong tầng diễn giải của môn, không phải lời gốc của Kinh Dịch hay lịch pháp thuần túy. Hiệp kỷ biện phương thư đã bỏ một lệ kiêng loại này: lịch cũ kiêng an táng vào ngày "mật", tức bốn tú Phòng, Hư, Tinh, Mão thuộc diệu Nhật, và sách cho rằng "專取其密日殊屬無謂" (chỉ lấy riêng ngày mật thì thật vô nghĩa).

Sách diễn cầm dùng 28 tú theo cách khác hẳn lịch chọn ngày. Cầm tinh dị kiến được chép trong Tứ khố toàn thư; phần đề yếu nói sách chuyên lấy cục bảy nguyên Giáp Tý, dùng phép phiên cầm đảo tướng để suy cát hung của giờ và ngày, việc gì cũng xem, còn chuyện chọn giờ đóng quân lập trại chỉ thỉnh thoảng nhắc tới.

Diễn cầm thông toản là sách khuyết danh, hai quyển, dùng phép diễn cầm để luận lộc mệnh; quyển thượng mở đầu bằng bài ca ba mươi sáu cầm ứng với can chi. Cả hai sách đều thuộc dòng diễn cầm, một nhánh của thuật số Đông phương, không phải thiên văn học quan sát.

Khác gì với 28 chòm sao trên bầu trời?

28 tú trên bầu trời là các chòm sao thật, được chia thành bốn nhóm bảy tú theo bốn phương: Thanh Long ở đông, Bạch Hổ ở tây, Chu Tước ở nam, Huyền Vũ ở bắc. Chúng dùng để đánh dấu vị trí Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh trên vòng hoàng đạo, phục vụ lịch pháp và chiêm tinh.

Nhị thập bát tú trực nhật chỉ lấy tên 28 tú ấy để gán cho ngày, không dùng vị trí thực của chúng. Vì vậy, cùng một ngày, sao trực nhật có thể khác với chòm sao đang mọc trên trời đêm đó. Đây là điểm dễ nhầm nhất giữa hai tầng khái niệm. Hiệp kỷ biện phương thư cũng nói rõ: Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh đi nhanh chậm không đều qua các tú, nên lấy bước đi không đều ấy ép vào một vòng tú cố định là "萬無之理" (tuyệt không có lẽ ấy).

Các phái không thống nhất ở đâu?

Có ít nhất ba chỗ các sách không thống nhất. Thứ nhất là thứ tự hai tú Chủy và Sâm: Hiệp kỷ biện phương thư ghi Tinh kinh và Thiên quan thư xếp Chủy trước Sâm, còn Tân pháp toán thư đổi sao định vị nên Sâm đứng trước Chủy; nhà tinh mệnh cho thế là đảo lộn Thủy Hỏa, và Hiệp kỷ chọn giữ thứ tự cũ, Chủy trước Sâm. Thứ hai là con vật: Hiệp kỷ ghi tú Đẩu là giải trãi (獬), còn theo đề yếu Tứ khố, Cầm tinh dị kiến lấy Đẩu Mộc là con cua (蟹). Thứ ba là cách luận cát hung: cùng một tú, sách này cho là tốt, sách khác lại kỵ; Hiệp kỷ cho rằng lệ cát hung theo 28 tú vốn từ Tây Vực, "與中國風俗迥然不同" (khác hẳn phong tục Trung Hoa).

Còn mốc khởi vòng thì bảy nguyên Giáp Tý và vòng 28 ngày đếm liên tục cho cùng một kết quả; chỗ duy nhất là quy ước là ngày bắt đầu nguyên thứ nhất. Người tra nên biết lịch mình dùng theo sách nào về thứ tự Chủy, Sâm và về con vật để khỏi lẫn kết quả.

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Sao trực nhật là một quy ước lịch: ngày nào sao gì thì tính ra chắc chắn, còn lời tốt xấu đi kèm là quan niệm của từng sách. Trong lịch chọn ngày truyền thống, nó chỉ là một yếu tố bên cạnh can chi, tiết khí và các thần sát khác; Hiệp kỷ biện phương thư ghi trong các thần sát chỉ có phục đoạn và ám kim lấy lệ từ vòng sao này. Nếu bạn theo truyền thống khi chọn ngày cho việc lớn, nên đối chiếu nhiều nguồn thay vì dựa vào một sao.

Nếu bạn chỉ tò mò về hệ thống, điều đáng chú ý là một vòng đếm ngày gốc Tây Vực đã đi vào lịch chọn ngày Trung Hoa, mang theo tên tú, thất chính và về sau thêm con vật, thành một ngôn ngữ luận đoán riêng.