Ngày Giải phóng Thủ đô 10/10/1954 là ngày gì?
Ngày Giải phóng Thủ đô 10/10/1954 là ngày quân và dân ta hoàn tất việc tiếp quản Hà Nội từ tay quân viễn chinh Pháp theo các điều khoản của Hiệp định Geneva 1954, đánh dấu thắng lợi hoàn toàn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử ngàn năm văn hiến của Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội. Sự kiện này không diễn ra bằng một trận đánh lớn vào thành phố, mà bằng cuộc tiếp quản theo kế hoạch đã định, sau khi chiến thắng Điện Biên Phủ buộc Pháp phải ngồi vào bàn đàm phán.
Đối với nhân dân cả nước, đó là Ngày Giải phóng Thủ đô. Đối với những người lính Trung đoàn Thủ đô từng rút khỏi Hà Nội đầu kháng chiến toàn quốc, đó còn là "Ngày về lịch sử", ngày họ hằng mong suốt chặng đường chín năm kháng chiến. Cách gọi này được Trung tướng Phạm Hồng Cư, nguyên Phó Chính ủy Trung đoàn 36, Đại đoàn 308, nhắc lại khi hồi tưởng về sự kiện.
Bối cảnh lịch sử dẫn tới ngày 10/10/1954
Ngày 20/7/1954, Hiệp định Geneva được ký kết, buộc thực dân Pháp phải rút quân khỏi miền Bắc Việt Nam. Theo các điều khoản của Hiệp định và Hội nghị Trung Giã của Ủy ban Liên hiệp đình chiến, Hà Nội thuộc khu vực 80 ngày, Hải Phòng thuộc khu vực 300 ngày, đây là thời hạn để Pháp rút quân. Điều đó có nghĩa không thể có một cuộc tiến công quân sự vào Hà Nội, mà phải là một cuộc tiếp quản theo trình tự thời gian đã cam kết.
Trước đó, chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ đã đưa đến kết quả giải phóng miền Bắc và giải phóng Thủ đô Hà Nội. Như Báo Điện tử Chính phủ đã tổng kết: "Không phải đánh vào Hà Nội mà vẫn giải phóng Hà Nội", đó là kết quả của sự lãnh đạo và tài thao lược trong suốt chín năm kháng chiến trường kỳ, để rồi kết tinh thành hai câu thơ nổi tiếng: "Chín năm làm một Điện Biên, Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng".
Diễn biến ngày tiếp quản Hà Nội qua từng mốc thời gian
Diễn biến ngày tiếp quản Hà Nội diễn ra theo một trình tự chặt chẽ, từ việc đưa cán bộ dân chính vào trước, đến các đơn vị cảnh vệ tiếp quản từng vị trí, rồi mới đến cuộc tiến quân chính thức của đại quân. Dưới đây là các mốc chính được ghi nhận trong các tư liệu lịch sử.
Từ ngày 2/10 đến ngày 8/10/1954
- Ngày 2/10/1954: Một đoàn cán bộ dân chính hơn 200 người do đồng chí Trần Danh Tuyên dẫn đầu đã vào Hà Nội trước để chuẩn bị các điều kiện tiếp quản.
- Ngày 8/10/1954: Đúng 80 ngày sau khi ký kết Hiệp định Geneva, Tiểu đoàn Bình Ca thuộc Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308, dưới danh nghĩa một đơn vị cảnh vệ, là đơn vị bộ đội đầu tiên tiến vào Hà Nội tiếp quản 35 vị trí có quân Pháp chiếm đóng.
- Cũng trong ngày 8/10/1954: Quân viễn chinh Pháp làm lễ hạ cờ. Tiểu đoàn Bình Ca chọn 215 người trong số hơn 400 cán bộ chiến sĩ, chia thành 35 tổ vào tiếp quản 35 vị trí. Mỗi tổ có ít nhất 3 người, riêng hai tổ vào tiếp quản nhà máy nước và nhà máy điện có 13 người mỗi tổ, do đại đội trưởng và chính trị viên đại đội chủ công 261 chỉ huy. Sáng ngày 8/10, Tiểu đoàn tiến vào Cầu Đuống, được xe GMC và xe bọc thép của quân Pháp chở đến Ban Liên hiệp đình chiến đóng tại Nhà thương Đồn Thủy.
Ngày 9/10/1954: quân Pháp rút, quân ta tiếp quản đến đâu
Ngày 9/10/1954, quân Pháp bắt đầu rút khỏi Hà Nội. Quân Pháp rút đến đâu, quân ta tiếp quản đến đấy. Từ 6 giờ sáng, Trung đoàn Thủ đô từ Ô Cầu Giấy tiến vào cửa Nam. Quân đội nhân dân Việt Nam theo nhiều đường từ ngoại thành tiến vào Hà Nội, lần lượt tiếp quản ga Hàng Cỏ, Phủ Toàn quyền cũ, khu Đồn Thủy, khu Bờ Hồ, Bắc Bộ phủ. Các chiến sĩ cách mạng bị quân Pháp bắt giữ tại nhà tù Hỏa Lò đã gặp lại đồng đội khi lực lượng ta tới tiếp quản nhà tù này.
Đến 16 giờ 30 phút ngày 9/10/1954, những người lính Pháp cuối cùng rút hết qua cầu Long Biên để xuống Hải Phòng. Buổi sáng cùng ngày, quân Pháp tập trung các phương tiện cơ giới trước vườn hoa Ba Đình để rút khỏi Hà Nội.
Ngày 10/10/1954: đại quân tiến vào trong rừng cờ hoa
Sáng 10/10/1954, các cánh quân của Đại đoàn 308 Quân Tiên Phong từ các cửa ô tiến vào tiếp quản Thủ đô, trong sự đón chào của khoảng 20 vạn người dân Hà Nội. Các đơn vị bộ đội thuộc Đại đoàn 308 tiến vào khu vực ngã năm Bờ Hồ, nay là Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, trong tiếng reo vui của hàng vạn người dân. Các đơn vị bộ binh tiến qua phố Hàng Gai vào tiếp quản Thủ đô.
Vào lúc 15 giờ ngày 10/10/1954, lễ chào cờ đầu tiên trong Ngày giải phóng Thủ đô diễn ra tại sân Cột Cờ, nay là khu vực Đoan Môn thuộc Hoàng thành Thăng Long. Một đơn vị của Trung đoàn Thủ đô tham dự lễ chào cờ với lá cờ "Quyết chiến, quyết thắng" do Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng. Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Thành phố, đứng giữa vòng vây của các nữ sinh trường Trưng Vương tặng hoa chúc mừng bên hồ Hoàn Kiếm. Ông cũng đọc diễn văn khai mạc trong ngày Ủy ban Quân chính ra mắt nhân dân Thủ đô tại Nhà hát Lớn Hà Nội.
Bảng tóm tắt các mốc chính của ngày tiếp quản
| Thời gian | Sự kiện chính |
|---|---|
| 20/7/1954 | Ký kết Hiệp định Geneva, Pháp cam kết rút quân; Hà Nội thuộc khu vực 80 ngày |
| 2/10/1954 | Đoàn cán bộ dân chính hơn 200 người do Trần Danh Tuyên dẫn đầu vào Hà Nội |
| 8/10/1954 | Tiểu đoàn Bình Ca vào tiếp quản 35 vị trí; quân Pháp làm lễ hạ cờ |
| 9/10/1954 | Quân Pháp rút, quân ta tiếp quản đến đâu; 16 giờ 30 phút, lính Pháp cuối cùng rút qua cầu Long Biên |
| 10/10/1954 | Đại đoàn 308 tiến vào Thủ đô; 15 giờ, lễ chào cờ đầu tiên tại sân Cột Cờ |
| 16/10/1954 | Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp các đại biểu nhân dân Thủ đô |
Vì sao Tiểu đoàn Bình Ca là đơn vị đầu tiên vào tiếp quản?
Tiểu đoàn Bình Ca là đơn vị đầu tiên vào tiếp quản Thủ đô vì đó chính là đơn vị đầu tiên được lệnh rút ra khỏi Thủ đô hồi đầu kháng chiến toàn quốc năm 1946. Đây là một sự trùng hợp lịch sử hiếm thấy, khiến các cựu chiến binh Tiểu đoàn Bình Ca tự hào là nhân chứng lịch sử ở hai đầu sự kiện: ra đi và ngày về.
Thế hệ cán bộ, chiến sĩ đầu tiên của Tiểu đoàn là những tự vệ chiến đấu, tự vệ thành tham gia bảo vệ Thủ đô từ ngày đầu kháng chiến toàn quốc 19/12/1946, được lệnh rút ra đợt trước ngày 14/1/1947, tập kết ở Hạ Bằng, Sơn Tây, thành lập Tiểu đoàn mang phiên hiệu 42, được lệnh hành quân lên Việt Bắc, trấn ngự bến Bình Ca, bảo vệ cửa ngõ phía Tây của An toàn khu. Tháng 10/1947, khi quân Pháp mở cuộc tấn công lớn lên Việt Bắc, Tiểu đoàn đã đánh thắng trận đầu trên sông Lô, từ đó được mang danh hiệu "Tiểu đoàn Bình Ca".
Trước khi vào Hà Nội, anh em được quán triệt nhiệm vụ: tiếp quản các vị trí đóng quân của Pháp, bảo vệ và làm hậu thuẫn cho các cơ sở cách mạng và nhân dân Hà Nội đấu tranh chống khủng bố, cướp bóc, phá hoại, bảo đảm an toàn cho Đại đoàn vào giải phóng Thủ đô ngày 10/10/1954, đảm bảo đời sống bình thường của Thủ đô, đặc biệt là điện và nước. Trong các cuộc tiếp xúc với phía Pháp, trên tư thế người chiến thắng, quân ta chủ động tạo không khí thân thiện, hô khẩu hiệu "Vive la Paix" nghĩa là Hòa bình muôn năm, nhờ đó bầu không khí căng thẳng nghi ngại ban đầu được xua tan.
Không khí ngày Giải phóng Thủ đô được ghi lại như thế nào?
Không khí ngày Giải phóng Thủ đô được các tư liệu mô tả như một ngày hội lớn. Từ sáng sớm, người dân Hà Nội treo cờ, khẩu hiệu trước cửa nhà để đón chào bộ đội. Thiếu nhi Hà Nội cùng người thân mang cờ chào đón bộ đội về giải phóng Thủ đô. Người dân hân hoan hướng về lá Quốc kỳ tung bay trên Cột cờ Hà Nội.
Ngày giải phóng Thủ đô diễn ra đúng như nhạc sĩ Văn Cao đã tưởng tượng và sáng tác trong ca khúc "Tiến về Hà Nội" từ năm 1949, với những câu như "Trùng trùng quân đi như sóng", "Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về". Với những người lính Trung đoàn Thủ đô, cảm xúc ấy còn gắn với ca khúc "Ngày về" do Lương Ngọc Trác phổ nhạc từ thơ Chính Hữu, phản ánh tâm trạng của họ trong những năm xa Hà Nội.
Sau ngày giải phóng, Hà Nội thay đổi ra sao?
Sau ngày giải phóng, mọi hoạt động của Thủ đô nhanh chóng trở lại bình thường. Người dân đến mua sắm tại các cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Rạp chiếu phim lại đông đúc người xem. Hà Nội bước sang một trang sử mới. Ngày 16/10/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp các đại biểu nhân dân Thủ đô, đánh dấu sự quan tâm đặc biệt của Người với Thủ đô vừa được giải phóng.
Ý nghĩa lịch sử của Ngày Giải phóng Thủ đô 10/10/1954
Ngày Giải phóng Thủ đô 10/10/1954 đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khẳng định thắng lợi hoàn toàn của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử ngàn năm văn hiến của Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội. Sự kiện này cũng khép lại chặng đường chín năm kháng chiến trường kỳ và mở đầu cho công cuộc kiến thiết Thủ đô trong hòa bình.
Có thể nhìn sự kiện từ hai góc độ. Thứ nhất, về mặt quân sự và ngoại giao, đây là kết quả trực tiếp của chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Geneva, cho thấy thắng lợi trên chiến trường đã chuyển hóa thành thắng lợi trên bàn đàm phán và trong thực tế tiếp quản. Thứ hai, về mặt biểu tượng, đây là thời khắc những người đã rời Hà Nội ra đi kháng chiến được trở về, thực hiện trọn vẹn lời hẹn "Ra đi, hẹn một ngày về".
Ngày Giải phóng Thủ đô được kỷ niệm như thế nào?
Ngày Giải phóng Thủ đô 10/10 hằng năm được kỷ niệm tại Hà Nội và trên cả nước. Vào dịp này, các cơ quan báo chí thường có các tuyến bài ôn lại ký ức hào hùng của những người trực tiếp tham gia tiếp quản Thủ đô, tái hiện các địa điểm lịch sử trong ngày giải phóng và giới thiệu các sản phẩm tư liệu đặc biệt. Nhiều hoạt động văn hóa, triển lãm và gặp gỡ nhân chứng lịch sử cũng được tổ chức, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về sự kiện này
- Ngày 10/10/1954 là ngày hoàn tất tiếp quản, không phải ngày diễn ra một trận đánh. Việc hiểu đúng bản chất tiếp quản theo Hiệp định Geneva giúp tránh nhầm lẫn về tính chất sự kiện.
- Có nhiều mốc thời gian khác nhau trong cùng một tiến trình: 2/10, 8/10, 9/10, 10/10 và 16/10/1954. Mỗi mốc gắn với một hoạt động cụ thể, không thay thế cho nhau.
- Các con số như 20 vạn người dân tham gia đón chào, 35 vị trí tiếp quản, 215 người trong Tiểu đoàn Bình Ca là số liệu được các nguồn tư liệu ghi nhận, có thể có sai lệch nhỏ giữa các nguồn khác nhau.
- Sự kiện gắn với nhiều địa danh lịch sử như Ô Cầu Giấy, cửa Nam, ga Hàng Cỏ, Phủ Toàn quyền cũ, khu Đồn Thủy, Bắc Bộ phủ, nhà tù Hỏa Lò, cầu Long Biên, sân Cột Cờ, Nhà hát Lớn Hà Nội. Nhiều địa danh nay đã đổi tên hoặc thay đổi chức năng.
