Văn hoá Tây Bắc: cộng đồng cư trú, tín ngưỡng, lễ hội và nghề truyền thống

Tây Bắc là vùng cư trú của những cộng đồng nào?

Tây Bắc là vùng địa lý văn hoá bao gồm các tỉnh như Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Yên Bái, cùng một phần Cao Bằng, Lạng Sơn và Tuyên Quang. Đây là nơi cư trú của nhiều dân tộc trong Danh mục 54 thành phần dân tộc Việt Nam, trong đó có Mông, Thái, Tày, Nùng, Dao, Phù Lá, Lô Lô, Pà Thẻn, Mường, Khơ Mú và một số dân tộc khác. Mỗi dân tộc lại có các ngành nhóm khác nhau, ví dụ dân tộc Mông có các ngành Mông Hoa, Mông Trắng, Mông Đen, mỗi ngành có trang phục và phong tục riêng. Cách phân bố cư trú thường theo độ cao địa hình, các dân tộc ở vùng núi cao, vùng thung lũng hoặc ven sông suối tạo nên bức tranh cộng đồng đa dạng. Sự đa dạng này là đặc điểm tự nhiên của vùng đất có nhiều điều kiện tự nhiên khác nhau, không phải thứ bậc văn hoá.

Vì sao Tây Bắc có nhiều dân tộc cùng sinh sống?

Địa hình Tây Bắc gồm nhiều dãy núi cao, cao nguyên và thung lũng, tạo ra các vùng sinh thái khác nhau. Mỗi nhóm cư dân thích nghi với một kiểu địa hình, khí hậu và nguồn nước, từ đó hình thành các phương thức canh tác, chăn nuôi và khai thác rừng khác nhau. Các tuyến đường thương mại và di cư lịch sử cũng góp phần đưa nhiều nhóm người đến định cư. Kết quả là một vùng văn hoá đa tộc người, trong đó mỗi cộng đồng giữ những nét riêng nhưng vẫn có giao lưu, trao đổi qua chợ phiên và các dịp lễ hội.

Tín ngưỡng và lễ hội ở Tây Bắc có gì đặc biệt?

Tín ngưỡng của các cộng đồng Tây Bắc thường gắn với cầu an, cầu mùa và tưởng nhớ tổ tiên. Các nghi lễ được tổ chức theo mùa vụ nông nghiệp hoặc theo chu kỳ sinh hoạt của gia đình, dòng họ. Ví dụ, lễ cơm mới của người Thái được tổ chức khi lúa đã chín và thóc mới về đầy bồ, theo lịch Thái vào khoảng tháng 5 đến tháng 6, tương ứng tháng 9 đến tháng 10 dương lịch. Lễ cầu mùa của người Nùng ở Cao Bằng được tổ chức vào ngày cuối tháng Giêng âm lịch hằng năm. Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô đen ở thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú là dịp thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và gắn kết cộng đồng. Các nghi lễ này được thực hành như một phần văn hoá tín ngưỡng, không nhằm khẳng định tính linh nghiệm hay phủ định.

Nghi thức buộc chỉ cổ tay của người Thái diễn ra như thế nào?

Buộc chỉ cổ tay là phong tục được đồng bào Thái Tây Bắc gìn giữ từ bao đời, với ý nghĩa gửi gắm ước mong sức khoẻ và bình an. Tại Lai Châu, Ban Vận động bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc Thái Than Uyên đã tổ chức lễ buộc chỉ cổ tay trong chuỗi sự kiện Tết Độc lập năm 2026 của xã Than Uyên. Nghi thức này cũng xuất hiện ở các cộng đồng khác, ví dụ nghi thức buộc chỉ cổ tay của người Ơ Đu được giới thiệu nhân Ngày Văn hoá các dân tộc Việt Nam 19/4. Việc tổ chức lễ vừa mang ý nghĩa chúc lành cho người tham gia, vừa là cách quảng bá nét đẹp văn hoá tới người dân và du khách.

Lễ hội và chợ phiên khác nhau thế nào giữa các địa phương?

Chợ phiên là một thiết chế văn hoá đặc trưng của vùng cao, trong đó chợ phiên Bắc Hà (Lào Cai) là một ví dụ tiêu biểu. Chợ họp mỗi sáng Chủ nhật tại trung tâm thị trấn Bắc Hà, cách trung tâm Lào Cai khoảng 70 km, ở độ cao hơn 1.000 mét so với mực nước biển. Người dân từ các bản làng Mông, Tày, Nùng, Phù Lá, Dao mang hàng hoá, dắt ngựa, gùi sản vật về chợ từ khi trời còn chưa sáng. Chợ được chia thành các khu như khu bán thổ cẩm, khu bán gia súc, khu hàng nông sản, khu đồ rèn, đồ mây tre và khu ẩm thực. Năm 2015, chợ phiên Bắc Hà được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ở các địa phương khác, chợ phiên cũng có nhưng quy mô, thời điểm và thành phần dân tộc tham gia có thể khác, phản ánh đặc điểm cư trú và sinh hoạt của từng khu vực.

Các lễ hội khác ở Tây Bắc có đặc điểm gì?

Bên cạnh chợ phiên, nhiều lễ hội và nghi lễ khác được tổ chức quanh năm. Lễ cầu mùa của người Nùng ở Cao Bằng gắn với thời điểm cuối tháng Giêng âm lịch, cầu mong mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Lễ cơm mới của người Thái gắn với chu kỳ thu hoạch lúa. Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô đen ở Lũng Cú gắn với đời sống dòng họ. Múa kỳ lân của người Nùng ở Cao Bằng thường xuất hiện trong dịp lễ, Tết, thể hiện tinh thần thượng võ và khát vọng bình an, no đủ. Mỗi lễ hội có thời điểm, lễ vật và nghi thức riêng, tạo nên sự phong phú mà không có một khuôn mẫu chung để so sánh hơn kém.

Nghề truyền thống ở Tây Bắc gồm những nghề nào?

Các nghề thủ công truyền thống ở Tây Bắc tập trung vào nhóm nghề gốm sứ, rèn đúc, chạm khắc kim loại, nghề mộc, dệt, thêu, nhuộm, đan lát. Tại Lào Cai, bản Cát Cát (huyện Sa Pa) là bản lâu đời của người Mông, còn lưu giữ nhiều nghề như trồng bông, lanh, dệt vải và chế tác đồ trang sức. Nghề chế tác đồ trang sức bằng bạc, đồng ở đây tạo ra vòng cổ, vòng tay, dây xà tích, nhẫn. Ngoài ra, Lào Cai còn có nghề đúc lưỡi cày ở xã Bản Phố (huyện Bắc Hà), nghề làm hương tại thôn Làng Kim (xã Quang Kim, huyện Bát Xát), nghề chạm khắc bạc tại thôn Cốc Môi (xã Na Hối, huyện Bắc Hà) và thôn Séo Pờ Hồ (xã Mường Hum, huyện Bát Xát), nghề thêu may thổ cẩm ở các xã Tả Phìn, San Sả Hồ, Sa Pả (Sa Pa). Tại Hà Giang, có nghề dệt lanh thổ cẩm Lùng Tám (huyện Quản Bạ), làng nghề dệt thổ cẩm của dân tộc Pà Thẻn ở thôn My Bắc, xã Tân Bắc (huyện Quang Bình), nghề chế tác khèn Mông ở Hố Quang Phìn (huyện Đồng Văn), nghề rèn, đúc, nghề đan quẩy tấu ở huyện Mèo Vạc. Tại Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Cao Bằng, Lạng Sơn cũng có nhiều sản phẩm nghề truyền thống, như nghề gốm của người Thái đen ở Chiềng Cơi và Mường Chanh (Sơn La), nghề đan lát ở các xóm Bản Thay, Boong Trên, Boong Dưới thuộc xã Chí Viễn, huyện Trùng Khánh (Cao Bằng).

Vì sao mỗi dân tộc có phong cách thổ cẩm khác nhau?

Theo TS Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, sự khác nhau trong nghề thủ công được lý giải bởi vùng Tây Bắc có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc lại có các ngành nhóm với bản sắc văn hoá riêng. Mỗi tộc người có cách ứng xử với điều kiện tự nhiên, địa hình và truyền thống văn hoá khác nhau, từ đó tạo ra nhiều ngành nghề khác nhau. Thổ cẩm của người Thái khác thổ cẩm của người Tày, người Mường, người Mông, người Dao. Thổ cẩm của đồng bào ở Yên Bái cũng khác thổ cẩm của đồng bào ở Cao Bằng. Nghệ thuật thêu cũng vậy, thêu của người Mông khác thêu của người Dao, người Mông có in sáp ong, người Dao Tiền cũng có in sáp ong. Đây là sự khác biệt về phong cách và tri thức dân gian, không phải sự hơn kém.

Nghề truyền thống Tây Bắc đang đối mặt với nguy cơ gì?

Nhiều làng nghề ở Tây Bắc đang đứng trước nguy cơ mai một do không đủ sức cạnh tranh với sản phẩm sản xuất hàng loạt trong thời đại công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Ví dụ, làng nghề đúc lưỡi cày Bản Phố (huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai) 200 năm tuổi đang đứng trước nguy cơ mai một, do bà con thay đổi tập quán canh tác, không dùng cày để làm đất như trước mà sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt cỏ. Chợ xuất hiện các sản phẩm không rõ nguồn gốc, giá thấp hơn, khiến sản phẩm truyền thống khó bán. Nghề gốm của người Thái đen ở Chiềng Cơi và Mường Chanh (Sơn La) từng phát triển mạnh, đặc biệt giai đoạn 1979 đến 1985, nhưng nay chịu sức ép cạnh tranh của sản phẩm sành, sứ, nhựa. Nghề đan lát ở xã Chí Viễn (huyện Trùng Khánh, Cao Bằng) có cách đây hàng trăm năm cũng đứng trước nguy cơ thất truyền, do sản phẩm nhựa tiện lợi hơn và nhu cầu về sản phẩm tre, nứa giảm. Nhiều sản phẩm thủ công khác như dệt, nhuộm, thêu ghép hoa văn thổ cẩm, chế tác nhạc cụ dân tộc cũng bị mai một, sa sút trong những thập kỷ gần đây. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, nghề thủ công ở nhiều địa phương vẫn bị coi là nghề phụ, dành cho lao động phụ để có thu nhập phụ, nên thường bị bỏ mặc tự xoay sở.

Bảo tồn và phát huy nghề truyền thống ở Tây Bắc ra sao?

Một số địa phương đã có chính sách bảo tồn và phát huy nghề thủ công truyền thống. Tại Lào Cai, trong khuôn khổ dự án “Đầu tư bảo tồn làng truyền thống dân tộc Mông” làng Cát Cát, xã San Sả Hồ (Sa Pa), tỉnh đã tiến hành bảo tồn 4 nghề thủ công truyền thống gồm dệt thổ cẩm, chạm khắc bạc, rèn đúc, nghề mộc, đan lát mây tre rơm. Trên địa bàn huyện Sa Pa đã có 11 làng nghề thêu, dệt thổ cẩm thuộc các xã Tả Phìn, San Sả Hồ, Sa Pả với trên 1.000 hộ tham gia, mỗi năm đưa ra thị trường từ 32.000 đến 35.000 mét vải. Các huyện Văn Bàn, Bắc Hà cũng hình thành nhiều làng nghề thêu, dệt thổ cẩm. Tại Hà Giang, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Mông ở xã Lùng Tám, huyện Quản Bạ được duy trì qua mô hình hợp tác xã Hợp Tiến do bà Vàng Thị Mai vận động thành lập. Đến nay, hợp tác xã Hợp Tiến đã có 130 khung dệt truyền thống, sản phẩm xuất khẩu sang 20 nước, trong đó có thị trường Mỹ, Nhật, Pháp. Một số tỉnh như Yên Bái, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Cao Bằng cũng đã quan tâm đến việc gìn giữ và phát triển nghề truyền thống, giúp bà con có thêm thu nhập và phát triển du lịch.

Các địa phương Tây Bắc khác nhau ở điểm nào trong văn hoá?

Sự khác biệt giữa các địa phương Tây Bắc thể hiện ở thành phần dân tộc, loại hình nghề truyền thống, thời điểm và nghi thức lễ hội, cũng như sản phẩm đặc trưng. Bảng dưới đây tóm tắt một số ví dụ đã được ghi nhận trong các nguồn, nhưng không nhằm xếp hạng hay so sánh hơn kém giữa các địa phương.

Cần lưu ý rằng bảng trên chỉ liệt kê những gì các nguồn đã ghi nhận, không bao quát toàn bộ hoạt động văn hoá của từng địa phương. Mỗi dân tộc có thể sinh sống ở nhiều tỉnh khác nhau, và mỗi địa phương có thể có nhiều dân tộc cùng cư trú. Sự khác biệt về lễ vật, thời điểm, nghi thức, cách gọi tên hay bài trí là đặc điểm tự nhiên của vùng đa tộc người, không có một bản gốc hay bản chuẩn để các nơi khác bị đo theo.

Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu văn hoá Tây Bắc

Khi tìm hiểu văn hoá Tây Bắc, cần phân biệt rõ dân tộc và ngành nhóm. Ví dụ, Mông Hoa, Mông Trắng, Mông Đen là các ngành của dân tộc Mông, không phải ba dân tộc riêng. Tên gọi khác đã quen dùng trong văn viết như Khơ Me cho Khmer, Chàm cho Chăm, Mèo cho Mông có thể được nhắc để nhận diện, nhưng tên chính thức trong Danh mục 54 thành phần dân tộc vẫn là tên nên dùng. Các nguồn tư liệu về văn hoá Tây Bắc có thể không thống nhất về thời điểm, quy mô hoặc cách gọi tên một số lễ hội và nghề, do khác biệt giữa các địa phương và giữa các thời kỳ ghi chép. Điều này là bình thường trong nghiên cứu văn hoá dân gian, không nên lấy một nguồn làm chuẩn duy nhất để phủ định các nguồn khác. Việc mô tả thực hành tín ngưỡng như một thực hành văn hoá giúp người đọc hiểu đúng bản chất, tránh cả việc khẳng định tính linh nghiệm lẫn việc bác bỏ. Các thực hành đang tồn tại trong đời sống cộng đồng nên được thuật lại khách quan, kèm theo bối cảnh và phạm vi ghi nhận của nguồn.