Bối cảnh: bói toán trở lại qua màn hình điện thoại
Trong vài năm gần đây, bói toán không biến mất mà chuyển sang một hình thái mới: trực tuyến. Trên mạng xã hội xuất hiện vô số hội nhóm xem bói, xem tarot với hàng nghìn thành viên, cùng các bài đăng quảng cáo hấp dẫn như "Kênh xem bài uy tín, đã giúp hơn 30.000 khách hàng giải đáp thắc mắc", "Tiệm Tarot tự tin giải đáp mọi vấn đề từ tình cảm, gia đình, công việc đến tài chính". Chỉ với vài cú click, người dùng có thể tìm thấy hàng chục tài khoản nhận xem bói chỉ tay, bói bài, bói nốt ruồi, tử vi.
Điều đáng chú ý là nhóm khách hàng của các dịch vụ này không chỉ là người lớn tuổi. Nhiều bạn trẻ, những người được tiếp xúc với kiến thức mới và công nghệ, lại là nhóm tìm đến bói toán khá thường xuyên. Vậy điều gì đang diễn ra phía sau thói quen ấy?
Áp lực và cảm giác bất định: mảnh đất màu mỡ cho bói toán
Theo chia sẻ trên Báo Sức khỏe và Đời sống, việc tìm đến các địa điểm xem bói hoặc xem bói online với mong muốn tìm ra giải pháp để giải tỏa cảm giác chán nản, khắc phục khó khăn trong công việc hay áp lực trước các vấn đề cuộc sống đang là tình trạng chung của rất nhiều bạn trẻ hiện nay.
Bạn Nguyễn Thanh Hằng (24 tuổi, Thanh Xuân, Hà Nội) chia sẻ rằng mỗi khi đối mặt với căng thẳng, áp lực trong học tập và công việc, bạn lại lên mạng tìm địa chỉ xem bói để giải tỏa cảm xúc. Bạn cho biết mình rất tò mò về tương lai, đặc biệt là những lúc tâm trạng không tốt, và xem bói online giúp bạn cảm thấy thoải mái hơn, không mất thời gian di chuyển, muốn xem lúc nào cũng được.
Một trường hợp khác, bạn Nguyễn Thu Uyên (21 tuổi, Đống Đa, Hà Nội) cho biết mình và bạn bè cũng hay đi xem bói, nhất là bói bài Tây, mỗi lần thấy buồn và chán nản lại rủ nhau đi xem. Bạn thừa nhận: nếu nghe thầy nói những điều tốt lành thì tâm trạng vui hơn rất nhiều, nhưng cũng có không ít lần xem xong tâm trạng còn tệ hơn, thế nhưng vẫn thích xem bói, không biết tại sao.
Lời thú nhận "không biết tại sao nữa" ấy rất đáng chú ý. Nó cho thấy hành vi xem bói ở người trẻ không thuần túy là một lựa chọn lý trí, mà là một phản ứng tâm lý trước trạng thái căng thẳng và bất định. Khi tương lai mờ mịt, con người có xu hướng tìm kiếm bất kỳ cấu trúc nào giúp họ cảm thấy có thể kiểm soát được tình hình, dù cấu trúc ấy đến từ những lá bài hay lời phán của một người tự xưng có khả năng đặc biệt.
Vì sao áp lực lại đẩy người trẻ đến với bói toán
- Nhu cầu giảm lo âu tức thời: xem bói tạo cảm giác đã có câu trả lời cho những câu hỏi đang day dứt, dù câu trả lời ấy chưa chắc đúng.
- Nhu cầu được lắng nghe: một buổi xem bói thường bao gồm việc kể lể, tâm sự, điều mà người trẻ không phải lúc nào cũng có điều kiện làm với người thân hay chuyên gia.
- Nhu cầu tìm điểm tựa tinh thần: chuyên gia tham vấn trị liệu tâm lý cho thanh thiếu niên Lê Thế Hanh nhận định tâm linh phần nào mang lại cho người trẻ một điểm tựa tinh thần, giúp họ cảm thấy an tâm, cân bằng và ổn định hơn về mặt cảm xúc.
Hiệu ứng Barnum: vì sao lời phán chung chung vẫn "đúng"
Có một nghịch lý dễ thấy: nhiều lời phán của thầy bói rất chung chung, mơ hồ, ai đọc cũng thấy có vẻ đúng với mình. Luật sư Quách Thành Lực (Giám đốc Công ty Luật Pháp trị, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) nhận xét trên Báo Dân trí rằng bói toán qua mạng chỉ là trò lừa tâm lý, đưa ra những thông điệp và miêu tả chung chung. Những lời nói nước đôi, lấp lửng, khen chê khiến có người phấn khởi bỏ buông công việc, có người chủ quan vì "thầy phán" năm nay may mắn, lộc tự nhiên vào nhà, không cần làm vẫn có ăn, số quan chức.
Trong tâm lý học, hiện tượng này thường được giải thích bằng hiệu ứng Barnum (còn gọi là hiệu ứng Forer). Đây là khuynh hướng con người chấp nhận những mô tả chung chung, mơ hồ về tính cách hoặc vận mệnh như thể chúng được viết riêng cho mình, và đánh giá chúng là chính xác cao. Cơ chế này gồm vài thành phần:
- Tính phổ quát của mô tả: những câu như "bạn có nhiều tiềm năng chưa phát huy hết", "bạn đôi lúc tự tin nhưng cũng có lúc hoài nghi bản thân" đúng với gần như tất cả mọi người.
- Thiên kiến xác nhận: khi đã tin vào một lời phán, người ta có xu hướng ghi nhớ những sự kiện khớp với nó và bỏ qua những sự kiện không khớp.
- Hiệu ứng thầy thuốc: người đưa ra lời phán được trao quyền uy tâm lý, khiến lời nói của họ có sức nặng vượt quá thực tế.
Chính vì vậy, một "thầy bói online" chỉ cần đưa ra vài nhận định chung chung là đã có thể tạo cảm giác được "phán trúng". Cảm giác ấy lặp lại nhiều lần sẽ củng cố niềm tin, dù bản chất thông tin không hề mang tính cá nhân hóa thật sự.
Từ hiệu ứng tâm lý đến hành vi tiêu dùng
Hiệu ứng Barnum không chỉ dừng ở cảm giác "đúng". Nó còn mở đường cho các hành vi tiêu dùng đi kèm:
- Nạp tiền để xem bình giải đầy đủ về mọi mặt từ tiền tài đến sức khỏe, công danh, vận hạn.
- Mua nhẫn tài lộc, vòng phong thủy, dầu se duyên do "thầy" bán hoặc chỉ định nơi mua.
- Tham gia các khóa học với học phí từ 10 triệu đồng mỗi khóa, kèm cam kết "sớm hành nghề".
Theo khảo sát được nêu trên Báo Nhân Dân, dịch vụ xem tarot có giá từ 25.000 đến 100.000 đồng mỗi lần, có nơi nhận giá "tùy tâm"; những tarot reader có kinh nghiệm thường lấy giá từ 100.000 đến 400.000 đồng, tính theo số câu hỏi hoặc thời gian; dịch vụ xem tử vi có mức giá cao hơn, từ 500.000 đến 3.000.000 đồng mỗi lần xem.
Ranh giới giữa khoa học dự đoán và bói toán
Theo TS. Trần Đoàn Lâm, nhà nghiên cứu văn hóa, Giám đốc NXB Thế giới, khi người trẻ gặp phải những việc chán nản, những vấn đề khó khăn trong cuộc sống thì việc tìm đến bói toán có thể giúp người xem có cảm giác yên tâm hơn về mặt tâm lý, nhưng không thể phủ nhận rằng sẽ có những trường hợp xem bói khiến tâm lý người xem bất ổn và lo sợ hơn.
Với những lời phán mang tính tích cực, nếu chỉ nghe để tham khảo có thể sẽ không ảnh hưởng đến tâm lý và ý chí phấn đấu của người nghe. Nhưng nếu quá tin vào những lời phán của những người tự cho là có năng lực dự đoán và biết trước tương lai của con người, về lâu dài sẽ làm tư tưởng của người trẻ bị ảnh hưởng rất lớn, nhiều người sẽ phó mặc số phận của mình cho sự phán xét của thầy bói hay ảo ảnh từ những lá bài.
Ông nhấn mạnh thêm: con người bao giờ cũng tò mò và thích tìm hiểu về cuộc sống của mình, sự tò mò là bản chất của con người từ xưa đến nay, nhưng nếu quá phụ thuộc vào bói toán sẽ làm mất đi khả năng làm chủ cuộc sống, có thể sẽ ỷ lại vào những lời nói của thầy bói, làm mất đi tính tự chủ, phụ thuộc quá nhiều vào số phận và những lời bói toán.
Đây là điểm cần phân biệt rõ: khoa học dự đoán dựa trên dữ liệu, mô hình và xác suất, còn bói toán thuần túy dựa trên niềm tin vào năng lực siêu nhiên không kiểm chứng được. Với người trẻ, những người thường xuyên được tiếp xúc với kiến thức mới, việc nhận thức rõ ranh giới này là điều cần thiết để tránh để lời phán của người khác ảnh hưởng đến lối sống, niềm tin và tín ngưỡng của mình.
Những rủi ro cụ thể khi xem bói online
Rủi ro tài chính và lừa đảo
Trên Báo Nhân Dân, bạn T.P.L (quận Ba Đình, Hà Nội) kể lại: mình từng chọn một trang tarot uy tín trên Facebook, có lượt tương tác cao, tin tưởng và chuyển khoản thanh toán đầy đủ trước khi nhận dịch vụ. Sau khi chuyển tiền, bạn bị chặn liên lạc và lúc đó mới nhận ra đã bị lừa.
Không chỉ dừng ở việc xem bói, giải hạn online, nhiều cá nhân còn lợi dụng lòng tin để trục lợi bằng cách bán các vật phẩm được cho là có khả năng mang lại may mắn, bình an hay trừ tà. Những vật phẩm này thường được gắn mác "được yểm bùa phép", "có năng lượng tâm linh" hay "được khai quang". Thực tế, theo ghi nhận của báo chí, những lời quảng cáo này hoàn toàn không có cơ sở khoa học và chỉ mang tính chất lừa đảo; các vật phẩm bản chất chỉ là đồ vật bình thường, không rõ nguồn gốc xuất xứ.
Rủi ro tâm lý
Như TS. Trần Đoàn Lâm đã chỉ ra, không phải lần xem bói nào cũng mang lại cảm giác nhẹ nhõm. Có những trường hợp xem bói khiến tâm lý người xem bất ổn và lo sợ hơn. Trên Báo Dân trí, luật sư Quách Thành Lực cũng lưu ý rằng sau khi có được niềm tin, đối tượng lừa đảo thường sẽ nói những điều tai ương khiến người xem mất ăn, mất ngủ rồi phải tìm đến nhờ các "cô", "cậu" để làm lễ giải hạn, giải xui.
Rủi ro về dữ liệu cá nhân
Theo Báo Dân trí, một số người quan niệm xem bói online cho vui và chẳng mất gì, nhưng thực tế, hàng nghìn thông tin cá nhân được công khai và chia sẻ lên các nhóm, rất có thể bị đối tượng xấu lợi dụng. Báo Nhân Dân cũng cảnh báo những thông tin cá nhân như tên, số điện thoại, địa chỉ mà người dùng chia sẻ với "thầy bói online" có thể bị lợi dụng để tống tiền, bôi nhọ danh dự hoặc phục vụ cho mục đích xấu.
Góc nhìn pháp lý và trách nhiệm cộng đồng
Theo luật sư Quách Thành Lực, bói toán, mê tín dị đoan là tệ nạn xã hội, cần phải loại bỏ. Điều 8 Luật An ninh mạng quy định nghiêm cấm việc sử dụng không gian mạng để hoạt động tệ nạn xã hội, phá hoại thuần phong mỹ tục của dân tộc, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng.
Ngoài việc bị xử phạt vi phạm hành chính theo điểm đ, Khoản 7, Điều 14 Nghị định 38/2021/NĐ-CP với mức phạt từ 15.000.000 đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tổ chức hoạt động mê tín dị đoan, các đối tượng hành nghề này còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 320 Bộ luật Hình sự quy định về Tội hành nghề mê tín, dị đoan, với khung hình phạt tù từ 3 đến 10 năm.
Ở góc độ quản lý, việc bói toán chuyển lên môi trường mạng khiến lực lượng chức năng gặp nhiều khó khăn hơn trong kiểm soát. Báo Dân trí dẫn chỉ đạo yêu cầu các địa phương không để xảy ra tình trạng trục lợi, phản văn hóa; những hoạt động tín ngưỡng biến tướng, lệch chuẩn, trục lợi phải bị xử lý; không để xảy ra mê tín dị đoan, dâng sao giải hạn, gọi hồn, cúng vong, cúng oan gia trái chủ tại cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo.
Cách tiếp cận lành mạnh hơn với nhu cầu tâm linh
Chuyên gia Lê Thế Hanh nhấn mạnh rằng để tiếp cận tâm linh một cách lành mạnh, giới trẻ cần nâng cao khả năng cảm nhận và phân tích, từ đó nhận thức được rằng niềm tin vào huyền học có giúp tâm trí được cân bằng, vui vẻ hay chỉ gia tăng thêm sự lo lắng và căng thẳng để giải những vận xui đang có của bản thân.
Một vài nguyên tắc thực tế có thể rút ra từ các phân tích trên:
- Coi bói toán như một hoạt động giải trí có ý thức: nghe để tham khảo, không biến lời phán thành chỉ dẫn cho các quyết định lớn về nghề nghiệp, tài chính hay tình cảm.
- Kiểm tra cảm xúc sau mỗi lần xem: nếu thấy lo lắng nhiều hơn, mất ngủ, hoang mang, đó là dấu hiệu nên dừng lại.
- Bảo vệ thông tin cá nhân: hạn chế chia sẻ tên, số điện thoại, địa chỉ, giấy tờ tùy thân cho các tài khoản không rõ nguồn gốc.
- Tìm kênh hỗ trợ phù hợp: khi áp lực kéo dài, việc trò chuyện với người thân, bạn bè đáng tin cậy hoặc tìm đến các dịch vụ tham vấn tâm lý chính thống thường hữu ích hơn việc phó thác câu trả lời cho những lời phán vô căn cứ.
Như Báo Dân trí kết lại, dù thế nào thì điều tốt lành, sự may mắn chỉ đến với mỗi người khi có tư duy tích cực, có hành động đúng đắn và lối sống lành mạnh. Nói cách khác, việc người trẻ tìm đến bói toán là một hiện tượng tâm lý xã hội có thể hiểu được, nhưng cách vượt qua áp lực và bất định bền vững nhất vẫn là xây dựng năng lực tự chủ của chính mình.
