Vì sao câu hỏi này khó trả lời dứt khoát?
Câu hỏi tưởng đơn giản: người tin huyền bí có chấm buổi xem bói là chính xác hơn người không tin không? Nhưng để trả lời, ta cần tách hai việc khác nhau. Một là người xem cảm nhận buổi đọc thế nào. Hai là buổi đọc có thật sự nói đúng điều gì không. Hầu hết nghiên cứu hiện có chỉ đo được việc thứ nhất, và ngay ở đó kết quả cũng chưa thống nhất.
Hiện có ít nhất hai nghiên cứu thực nghiệm liên quan trực tiếp, và chúng cho kết quả ngược nhau. Cả hai đều nhỏ. Không có nghiên cứu nào đủ lớn để kết luận, và không có nghiên cứu nào về tarot trực tuyến ở Việt Nam.
Nghiên cứu năm 2001: người tin chấm lời bói chính xác hơn, kể cả khi bài bị đảo nghĩa
Matthew Hughes và cộng sự công bố năm 2001 trên The Journal of Social Psychology một thí nghiệm ngắn với thiết kế đảo nghĩa chất bài. Người tham gia được xem một buổi đọc bài, nhưng một nhóm nhận bản đọc đúng với chất bài được rút, nhóm khác nhận bản đọc đã bị đảo ngược ý nghĩa. Sau đó họ chấm mức độ chính xác của lời bói.
Kết quả: người có niềm tin vào huyền bí chấm lời bói là chính xác hơn, bất kể họ nhận bản thật hay bản đảo nghĩa. Nói cách khác, việc lời bói có khớp với lá bài hay không dường như không thay đổi đánh giá của nhóm này. Điều thay đổi đánh giá là mức độ họ tin vào huyền bí từ trước.
Cần nói rõ: đây là kết quả mức B, tức một nghiên cứu nhỏ, chưa được lặp lại rộng rãi, và còn tranh cãi. Kho tư liệu của chúng tôi chỉ có thẻ thư mục cho nghiên cứu này, không có toàn văn, nên chúng tôi không nêu cỡ mẫu hay các con số cụ thể.
Nghiên cứu năm 2025: 67 người, kết quả gần như ngược lại
Thomas R. Brooks, Magdalena Krow và Daniel Chadborn công bố năm 2025 trên Journal of Articles in Support of the Null Hypothesis một nghiên cứu định lượng về tarot, niềm tin huyền bí và độ nhạy tưởng tượng. Họ đặt giả thuyết rằng người có niềm tin huyền bí cao và độ nhạy tưởng tượng cao sẽ chấm buổi đọc tarot là chính xác và hữu ích hơn.
Mẫu gồm 67 người (tuổi trung bình 21,48; độ lệch chuẩn 5,12), được tuyển tại một lễ hội campus ở một trường đại học tây nam Hoa Kỳ trong hai năm liên tiếp, từ mùa thu 2022 đến mùa thu 2024. Đa số là nữ (62,7%), tiếp theo là nam (25,4%) và phi nhị nguyên (11,9%). Hai người đọc bài có kinh nghiệm xem cho từng người tham gia, sau đó người tham gia trả lời một bảng hỏi ngắn gồm dữ liệu nhân khẩu, trải nghiệm buổi đọc, và các biến tâm lý quan tâm.
Cách đo cảm nhận buổi đọc gồm hai câu hỏi riêng: mức độ chính xác và mức độ hữu ích, đều trên thang Likert 7 điểm. Niềm tin huyền bí đo bằng Revised Paranormal Belief Scale của Tobacyk, độ nhạy tưởng tượng đo bằng Creative Experiences Questionnaire gồm 25 mục của Merckelbach và cộng sự.
Kết quả: không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa niềm tin huyền bí hay độ nhạy tưởng tượng với việc chấm buổi đọc là chính xác (F[8, 66] = .78, p = .62, R2 = .10) hoặc hữu ích (F[8, 66] = .63, p = .75, R2 = .08). Nhóm nghiên cứu giữ giả thuyết không, tức không có mối liên hệ.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnCó một ngoại lệ nhỏ: họ tìm thấy một mối liên hệ yếu giữa việc chấm buổi đọc là hữu ích và niềm tin vào tiên tri (precognition)1. Điều này hơi lạ, vì đáng lẽ niềm tin vào tiên tri nên gắn với cảm nhận chính xác hơn là hữu ích, và nhóm nghiên cứu cũng thừa nhận chưa có cách giải thích rõ ràng.
Vì sao cả hai kết quả đều có thể đúng?
Câu trả lời nằm ở chỗ hai nghiên cứu đo hai thứ khác nhau. Hughes và cộng sự đo mức độ người tham gia chấm lời bói là chính xác, và họ thao túng chất bài để xem việc đảo nghĩa có làm thay đổi đánh giá không. Brooks và cộng sự đo cảm nhận về một buổi đọc thật, với người đọc thật, và tìm mối liên hệ giữa cảm nhận ấy với niềm tin huyền bí đo trước đó.
Một khác biệt quan trọng: Hughes và cộng sự tìm thấy niềm tin huyền bí dự đoán đánh giá chính xác, còn Brooks và cộng sự không tìm thấy mối liên hệ ấy. Có thể cả hai đúng, vì bối cảnh khác nhau. Trong thí nghiệm của Hughes, người tham gia biết mình đang tham gia một nghiên cứu về bói toán, và có thể đã kích hoạt sẵn một khuôn mẫu ứng xử. Trong nghiên cứu của Brooks, người tham gia được xem bài tại một lễ hội, bối cảnh tự nhiên hơn, và có thể họ đến với buổi đọc vì tò mò hơn là vì tin chắc.
Cũng có thể khác biệt nằm ở cách đo. Hughes đo mức độ chính xác của lời bói nói chung. Brooks đo hai thứ riêng là chính xác và hữu ích, và tìm thấy mối liên hệ yếu chỉ với hữu ích. Việc tách hai khái niệm này là một đóng góp quan trọng: một buổi đọc có thể được thấy là hữu ích mà không nhất thiết được thấy là chính xác, hoặc ngược lại.
Vì sao 'chính xác' và 'hữu ích' là hai câu hỏi khác nhau?
Một người có thể rời buổi đọc tarot và nói: 'Điều này giúp tôi nhìn lại chuyện của mình.' Đó là đánh giá hữu ích. Cùng người ấy có thể không nói: 'Lá bài biết chuyện gì sẽ xảy ra.' Đó là đánh giá chính xác về mặt tiên tri. Hai câu này không loại trừ nhau, nhưng cũng không suy ra nhau.
Trong nghiên cứu của Brooks, cả hai câu đều không gắn với niềm tin huyền bí, trừ một mối liên hệ yếu giữa hữu ích và niềm tin vào tiên tri. Điều này gợi ý rằng với nhiều người, tarot có thể đã trở thành một công cụ tự suy ngẫm hơn là một công cụ tiên tri. Nhóm nghiên cứu liên hệ điều này với hiện tượng thương mại hóa tâm linh qua phong trào New Age, khiến tarot tách dần khỏi nguồn gốc huyền bí của nó.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnLịch sử tarot cũng ủng hộ cách nhìn này. Tarot khởi đầu từ giữa thế kỷ 15 ở Ý như một trò chơi bài, rồi theo chân người Âu di cư sang Mỹ và dần trở thành công cụ bói toán trong huyền học phương Tây. Các bộ bài như Tarot de Marseille và Rider-Waite được dùng cho cartomancy. Nói cách khác, việc tarot được dùng để bói là một lớp nghĩa về sau, không phải bản chất ban đầu của nó.
Vì sao cảm giác 'đúng' không chứng minh lá bài biết điều gì?
Có một cơ chế tâm lý được nghiên cứu kỹ giúp giải thích vì sao một buổi đọc có thể tạo cảm giác đúng mà không cần lá bài biết điều gì. Ray Hyman, trong chương 'Cold Reading: How to Convince Strangers That You Know All About Them' in trong sách Pseudoscience and Deception do B. Farha chủ biên năm 2013, mô tả kỹ thuật đọc nguội: người đọc dùng những câu nói chung chung, quan sát phản ứng, rồi điều chỉnh dần để tạo ấn tượng biết rõ người lạ.
Đây là mức A, tức đồng thuận của giới nghiên cứu. Hyman là nhà tâm lý học có uy tín trong lĩnh vực này, và kỹ thuật đọc nguội đã được mô tả và kiểm chứng trong nhiều nghiên cứu khác nhau. Chúng tôi đã có một bài riêng về kỹ thuật này: Cold reading: Kỹ thuật khiến một lời phán chung chung nghe như nói trúng chuyện riêng của bạn.
Một cơ chế liên quan là hiệu ứng Barnum, còn gọi là hiệu ứng Forer. Peter Glick và cộng sự công bố năm 1989 trên Personality and Social Psychology Bulletin một nghiên cứu cho thấy người tin vào chiêm tinh chấp nhận các mô tả gắn nhãn chiêm tinh nhiều hơn. Đây là mức A, tức đồng thuận của giới nghiên cứu. Kết quả này gợi ý rằng cùng một mô tả chung chung, người tin chiêm tinh có xu hướng thấy nó đúng với mình hơn.
Cần phân biệt rõ: đây là hiệu ứng của niềm tin lên đánh giá, không phải bằng chứng rằng chiêm tinh hay tarot đoán đúng. Niềm tin thay đổi cách người ta đọc và ghi nhớ thông tin, từ đó thay đổi đánh giá. Đó là hiệu ứng có thật, và nó không nói gì về việc lá bài có biết điều gì hay không.
Những chỗ bằng chứng còn thiếu
Thứ nhất, không có nghiên cứu nào đủ lớn. Nghiên cứu của Brooks có 67 người, và chính nhóm tác giả thừa nhận phạm vi hẹp, chỉ nhằm mở đường cho nghiên cứu sau. Nghiên cứu của Hughes cũng nhỏ, và kho tư liệu của chúng tôi chỉ có thẻ thư mục.
Thứ hai, không có nghiên cứu nào về tarot trực tuyến ở Việt Nam. Cả hai nghiên cứu đều làm ở nước ngoài, trên nhóm người nước ngoài. Không thể suy ra kết quả cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt.
Thứ ba, cả hai nghiên cứu đều đo cảm nhận của người xem, không đo tính chính xác thực tế của lời bói. Không có cách nào để đo tính chính xác thực tế của một lời bói về tương lai, vì tương lai chưa xảy ra. Đây là giới hạn cố hữu của mọi nghiên cứu loại này.
Thứ tư, có sự khác biệt giữa các nghiên cứu về cách đo niềm tin huyền bí. Hughes dùng một thang đo, Brooks dùng Revised Paranormal Belief Scale của Tobacyk. Các thang đo khác nhau có thể cho kết quả khác nhau.
Bảng so sánh hai nghiên cứu
| Đặc điểm | Hughes và cộng sự (2001) | Brooks và cộng sự (2025) |
|---|---|---|
| Tạp chí | The Journal of Social Psychology | Journal of Articles in Support of the Null Hypothesis |
| Cỡ mẫu | Không có trong thẻ thư mục | 67 người |
| Độ tuổi trung bình | Không có trong thẻ thư mục | 21,48 (SD = 5,12) |
| Giới tính | Không có trong thẻ thư mục | Nữ 62,7%, nam 25,4%, phi nhị nguyên 11,9% |
| Địa điểm | Không có trong thẻ thư mục | Một trường đại học tây nam Hoa Kỳ |
| Thời gian thu thập | Không có trong thẻ thư mục | Mùa thu 2022 đến mùa thu 2024 |
| Thiết kế | Đảo nghĩa chất bài | Khảo sát sau buổi đọc thật |
| Kết quả chính | Người tin chấm lời bói chính xác hơn, bất kể bản thật hay đảo nghĩa | Không có mối liên hệ giữa niềm tin huyền bí và cảm nhận chính xác hay hữu ích |
| Mức chứng cứ | B (chưa lặp lại) | B (mẫu nhỏ) |
Vậy câu trả lời cho câu hỏi chính là gì?
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnBằng chứng còn mỏng và mâu thuẫn. Một nghiên cứu nhỏ năm 2001 thấy người tin huyền bí chấm lời bói chính xác hơn, kể cả khi bài bị đảo nghĩa. Một nghiên cứu nhỏ năm 2025 thấy cảm nhận về buổi đọc tarot gần như không liên quan tới niềm tin huyền bí. Cả hai đều là mức B, tức chưa được lặp lại rộng rãi và còn tranh cãi.
Điều chắc hơn là cảm giác 'đúng' không chứng minh lá bài biết điều gì. Kỹ thuật đọc nguội của Hyman và hiệu ứng Barnum mà Glick và cộng sự nghiên cứu cho thấy cảm giác ấy có thể được tạo ra bởi cách đặt câu hỏi, cách quan sát phản ứng, và xu hướng của người nghe. Đó là những hiệu ứng có thật, sinh ra từ tâm lý con người, không phải từ việc lá bài có năng lực tiên tri.
Nhưng cũng cần nói rõ: việc cảm giác ấy có thể được giải thích bằng tâm lý không có nghĩa là nó vô giá trị với người trải nghiệm. Nếu một buổi đọc giúp người ta nhìn lại chuyện của mình, đặt câu hỏi cho bản thân, hoặc tìm ra hướng đi, thì giá trị ấy là thật với người ấy. Đó là giá trị hữu ích, không phải giá trị tiên tri. Hai điều này không loại trừ nhau, nhưng cũng không suy ra nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người tin huyền bí có chấm buổi xem bói là chính xác hơn người không tin không?
Kết quả nghiên cứu chưa thống nhất. Hughes và cộng sự (2001) thấy có, Brooks và cộng sự (2025) thấy không. Cả hai đều là nghiên cứu nhỏ, chưa được lặp lại rộng rãi. Không thể kết luận dứt khoát từ hai nghiên cứu này.
Tại sao hai nghiên cứu lại cho kết quả ngược nhau?
Có thể vì chúng đo hai thứ khác nhau. Hughes đo mức độ chấm lời bói là chính xác, và thao túng chất bài để xem việc đảo nghĩa có làm thay đổi đánh giá không. Brooks đo cảm nhận về một buổi đọc thật, với người đọc thật, và tìm mối liên hệ với niềm tin huyền bí đo trước đó. Bối cảnh, cách đo, và thang đo đều khác nhau.
Cảm giác buổi đọc tarot rất đúng có nghĩa là lá bài biết điều gì không?
Không. Cảm giác đúng có thể được tạo ra bởi kỹ thuật đọc nguội, hiệu ứng Barnum, và xu hướng của người nghe. Ray Hyman mô tả kỹ thuật đọc nguội tạo ấn tượng biết rõ người lạ, và Peter Glick cùng cộng sự tìm thấy người tin chiêm tinh chấp nhận mô tả gắn nhãn chiêm tinh nhiều hơn. Đó là những hiệu ứng tâm lý có thật, không chứng minh lá bài có năng lực tiên tri.
