Tarot là gì và nó không phải là gì?
Tarot là một bộ bài 78 lá, mỗi lá là một bức tranh chứa biểu tượng chiêm tinh, chòm sao hoặc tư tưởng tôn giáo, mang câu chuyện riêng gắn với đời sống con người. Người giải bài, thường gọi là Reader Tarot, dùng các lá bài để gợi mở câu chuyện, đặt câu hỏi và đưa ra lời khuyên định hướng. Ở phương Tây, Tarot từng được xem như một hình thức tiên tri và chữa lành; khi du nhập về Việt Nam, nó thường được dùng như một cách "coi bói" để giải tỏa nhu cầu tâm linh.
Điều quan trọng cần nói rõ ngay từ đầu: Tarot không phải là một liệu pháp tâm lý được công nhận. Nó không có cơ sở để chẩn đoán trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng sau sang chấn hay bất kỳ rối loạn tâm thần nào. Nó cũng không thay thế được thuốc, liệu pháp nhận thức hành vi hay bất kỳ can thiệp lâm sàng nào đã được kiểm chứng. Tarot là một công cụ biểu tượng, một ngôn ngữ để bạn tự đối thoại với chính mình. Giá trị của nó nằm ở chỗ đó, và cũng chỉ nên dừng ở đó.
Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Thị Đào Lưu, giảng viên trường Đại học Văn Lang, nói thẳng rằng bà không ủng hộ việc lạm dụng coi Tarot vì cơ bản đó là một hoạt động chưa được chứng minh về mặt khoa học. Bà cũng lưu ý rằng nếu để bản thân bị chi phối bởi những "tín hiệu vũ trụ" do người khác cung cấp, người xem rơi vào trạng thái bị động. Về một khía cạnh nào đó, Tarot cũng tương tự bói, và điều này hoàn toàn không được ủng hộ.
Vì sao Tarot lại khiến người xem thấy nhẹ lòng?
Cảm giác dễ chịu sau một trải bài là thật, nhưng cơ chế đằng sau nó không nằm ở lá bài. Nó nằm ở tâm lý người xem.
Trước hết, Tarot cho một câu trả lời cụ thể trong lúc bạn đang mơ hồ. Khi cuộc sống rối ren, bộ não rất muốn một cấu trúc, một trật tự, một cái tên cho nỗi bất an. Lá bài cung cấp đúng cái cấu trúc đó: một hình ảnh, một từ khóa, một câu chuyện có mở đầu và kết thúc. Cảm giác nhẹ nhõm đến từ việc nỗi lo được đóng khung, chứ không phải từ việc tương lai đã được báo trước.
Thứ hai, người giải bài thường là một người lạ, và người lạ đôi khi dễ nói thật hơn người thân. Một bạn trẻ 25 tuổi ở quận 3 chia sẻ rằng có nhiều chuyện không thể chia sẻ với người thân, nên thấy dễ dàng hơn khi nói cùng người lạ; mọi băn khoăn gần như được giải đáp hết trong các lá bài, và điều đó giúp bạn đưa ra quyết định nhanh hơn. Đây là hiệu ứng của việc được lắng nghe không phán xét, một yếu tố trị liệu rất cơ bản, nhưng nó không đồng nghĩa với trị liệu.
Thứ ba, có một hiệu ứng tâm lý quen thuộc khiến Tarot cảm giác "đúng": những mô tả chung chung, tích cực và có thể áp cho hầu hết mọi người thường được người nghe gật gù nhận là chính xác về mình. Nhiều trải bài được thiết kế để nói những điều đúng với gần như tất cả mọi người, nên tỷ lệ "trúng" cảm nhận luôn cao.
Ranh giới giữa thú tiêu khiển và vấn đề cần chuyên gia nằm ở đâu?
Ranh giới không nằm ở số lần bạn rút bài, mà nằm ở chỗ bạn còn giữ được quyền quyết định hay không.
Nếu bạn xem Tarot như một cách thư giãn, một dịp để ngồi lại với cảm xúc của mình, rồi tự mình cân nhắc và quyết định, bạn đang ở vùng an toàn. Nếu bạn bắt đầu lấy lá bài làm căn cứ chính để tiếp tục hay dừng lại một mối quan hệ, để nghỉ việc, để chuyển nhà, để tin rằng mình sẽ ốm hay sẽ gặp tai nạn, thì Tarot đã vượt qua ranh giới giải trí và đang thay bạn suy nghĩ.
Chuyên gia tâm lý Đào Lưu mô tả cơ chế này rất rõ: việc xem Tarot quá nhiều làm cho cá nhân phụ thuộc vào những tiên đoán từ người khác, mất đi khả năng tư duy, quyết định và tự chủ của bản thân. Bà cũng cảnh báo rằng việc coi Tarot quá nhiều và cổ súy cho hình thức tâm linh này vô tình tiếp tay, truyền bá cho một hoạt động ít lành mạnh.
Một chi tiết khác đáng lưu ý: không ít người bị kẻ xấu lợi dụng tống tiền khi họ khai thác được điểm yếu, những lo lắng bất an của người xem. Kẻ xấu có thể lôi kéo, rủ rê người xem lún sâu hơn vào con đường mê tín dị đoan khác như cúng bái, giải trừ xui xẻo, khiến tiền mất tật mang. Cũng đã có những vụ người xem chuyển tiền đặt cọc để đặt lịch hẹn xem Tarot rồi người giải bài mất hút. Đây là những rủi ro cụ thể, không phải lo xa.
| Tiêu chí | Vùng an toàn, chỉ là thú tiêu khiển | Vùng cần chú ý, có dấu hiệu phụ thuộc |
|---|---|---|
| Mục đích | Thư giãn, gợi mở suy nghĩ | Tìm câu trả lời chắc chắn cho vấn đề lớn |
| Tần suất | Thỉnh thoảng, theo dịp | Gần như mỗi khi gặp khó khăn |
| Căn cứ quyết định | Tự cân nhắc, lá bài chỉ là gợi ý | Lấy lá bài làm lý do chính |
| Cảm xúc sau trải bài | Nhẹ nhõm, tỉnh táo hơn | Lo lắng, sợ hãi, muốn xem tiếp ngay |
| Chi tiêu | Trong khoản giải trí bình thường | Tăng dần, khó kiểm soát, kèm dịch vụ khác |
| Quan hệ với người giải bài | Người tư vấn nhất thời | Người quyết định thay cuộc đời mình |
Lạm dụng Tarot gây hại cụ thể như thế nào?
Nguy cơ lớn nhất là mất dần quyền tự quyết. Khi mỗi biến cố đều phải hỏi bài, bạn không còn luyện tập khả năng chịu đựng sự bất định, một kỹ năng sống cốt lõi. Bạn trở nên bị động trước cuộc đời mình.
Nguy cơ thứ hai là rơi vào tay kẻ trục lợi. Các dịch vụ coi Tarot xuất hiện nhanh và rộng trên mạng xã hội, có dấu hiệu trục lợi. Chỉ cần gõ tìm kiếm, hàng loạt bài đăng hiện ra với ngôn từ hấp dẫn, thậm chí có fanpage cam kết hoàn lại một phần phí nếu kết quả không đúng, một chiêu tạo uy tín tín nhiệm giả. Có hội nhóm hàng chục nghìn người theo dõi, nơi các bài đăng nhận xem bài với mức giá công khai từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng, hoặc "phí tùy tâm". Nhiều người giải bài coi đây là thu nhập chính.
Nguy cơ thứ ba là tiêu tiền cho những khóa học hứa hẹn quá mức. Sự phổ biến của Tarot thu hút không ít bạn trẻ sẵn sàng bỏ việc để theo học các khóa dài, ngắn hạn với giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng, dưới sự hướng dẫn của những người tự nhận có vài năm kinh nghiệm và quảng cáo rằng có thể hành nghề chỉ sau vài khóa học.
Nguy cơ thứ tư, và đây là nguy cơ sức khỏe, là dùng Tarot để trì hoãn việc đi khám. Một triệu chứng kéo dài không được giải quyết bằng lá bài. Nếu bạn đang trầm cảm, đang có ý tưởng tự làm hại bản thân, đang lo âu mất kiểm soát, thì mỗi buổi trải bài chỉ là thêm một vòng trì hoãn trước khi bạn gặp người có chuyên môn.
Những dấu hiệu nào cho thấy nên đi khám thay vì rút thêm một lá?
Đây là phần quan trọng nhất của bài viết, và cũng là phần dễ bị bỏ qua nhất.
Hãy tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần khi bạn có những dấu hiệu sau, kéo dài từ hai tuần trở lên hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, công việc, quan hệ gia đình:
- Buồn chán, mất hứng thú với những việc từng yêu thích, cảm giác trống rỗng gần như cả ngày.
- Lo lắng quá mức, tim đập nhanh, khó thở, mất ngủ, không thể thư giãn dù đã cố gắng.
- Thay đổi rõ rệt về giấc ngủ và ăn uống: ngủ quá ít hoặc quá nhiều, ăn không ngon hoặc ăn mất kiểm soát.
- Khó tập trung, hay quên, không hoàn thành được việc đơn giản.
- Có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hoặc cảm giác mình là gánh nặng cho người khác. Đây là dấu hiệu cần được hỗ trợ y tế ngay, không chờ đợi.
- Tiếp tục tìm đến bói toán, Tarot, cúng bái như cách duy nhất để đối phó với căng thẳng, và cảm thấy tệ hơn sau mỗi lần.
- Chi tiêu cho các dịch vụ tâm linh vượt quá khả năng tài chính, hoặc vay mượn để trả.
- Bị người giải bài gây áp lực, đe dọa, gợi ý rằng bạn đang bị "vong", "nghiệp", hoặc cần trả tiền để hóa giải.
Nếu bạn nhận ra mình trong vài dòng trên, đó không phải là dấu hiệu bạn thiếu niềm tin, mà là dấu hiệu bạn cần một người có chuyên môn. Bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý học lâm sàng, chuyên viên tham vấn tâm lý được đào tạo bài bản là những người có thể đánh giá, chẩn đoán và điều trị. Tarot không nằm trong danh sách đó.
Vậy dùng Tarot thế nào cho lành mạnh?
Không cần tuyệt đối hóa việc cấm đoán. Cách tiếp cận thực tế là đặt Tarot đúng chỗ của nó.
Coi Tarot như một nghi thức tự phản tỉnh. Thay vì hỏi "tương lai tôi sẽ thế nào", hãy hỏi "điều gì đang khiến tôi lo lắng đến mức phải đi tìm câu trả lời bên ngoài". Lá bài khi đó chỉ là tấm gương, không phải bản án.
Giữ nguyên quyền quyết định. Sau mỗi trải bài, tự hỏi: nếu không có lá bài này, mình sẽ chọn gì? Nếu câu trả lời phụ thuộc hoàn toàn vào lá bài, bạn đã trao quyền cho người khác.
Chọn người giải bài có đạo đức nghề nghiệp. Một người tử tế sẽ không cam kết chính xác tuyệt đối, không hù dọa bằng vong nghiệp, không bán thêm dịch vụ giải trừ, không hỏi những thông tin nhạy cảm không cần thiết, và không giữ bạn trong vòng lặp phải quay lại liên tục.
Bồi dưỡng năng lực bản thân song song. Chuyên gia Đào Lưu khuyến nghị giới trẻ cần tự bồi dưỡng năng lực để tăng cường sự tự tin, tin vào khả năng giải quyết vấn đề của bản thân thay vì chờ vào thế lực siêu nhiên mở lối. Điều quan trọng nhất là xây dựng một đời sống tinh thần lành mạnh, niềm tin chắc chắn và những điểm tựa tâm linh an toàn, bởi văn hóa người Việt khá coi trọng đời sống tâm linh.
Góc nhìn văn hóa và xã hội: vì sao nhu cầu này không hề nhỏ?
Cần nhìn hiện tượng này bằng con mắt văn hóa, không chỉ bằng con mắt phê phán.
Tiến sĩ văn hóa học Lê Thị Trúc Anh, Học viện Cán bộ TP.HCM, phân tích rằng nhu cầu tò mò, ưa thích phỏng đoán tương lai vốn là một động cơ rất người. Vào dịp tết đến xuân về, ai cũng thích nghe những lời tiên đoán cho năm mới để thêm phấn khởi, hoặc để biết khó khăn nằm ở đâu mà hóa giải. Vấn đề chỉ nảy sinh khi việc xem bói bị biến tướng gắn với động cơ trục lợi và tận dụng sức lan tỏa của mạng xã hội để thương mại hóa, "buôn thần bán thánh". Lúc đó nó trở thành một vấn đề xã hội gây ảnh hưởng tiêu cực, cần được các cấp quản lý quan tâm và có biện pháp xử lý rốt ráo, phù hợp.
Bà cũng chỉ ra gốc rễ tâm lý: người tìm đến bói toán vì lúng túng trong việc xác định các giá trị cá nhân cốt lõi, mất đi mục tiêu, phương hướng trong đời sống. Áp lực mưu sinh, cùng những khó khăn mang tính toàn cầu xuất hiện trong giai đoạn hậu Covid-19 như thất nghiệp, sự nhạy cảm với rủi ro sinh mệnh, bệnh tật, chia ly, ly hôn gia tăng, càng làm con người dễ hoang mang. Sự thiếu vững vàng về lý trí và tâm lý sẽ đưa đẩy họ tới gặp thầy bói để neo đỡ niềm tin.
Về giải pháp, bà đề xuất hai hướng song song. Một là tăng cường giáo dục nhận thức về các giá trị nhân văn tích cực và lối sống độc lập, tự chủ, tự trọng vươn lên, đặc biệt cho giới trẻ, tận dụng chính mạng xã hội để tạo diễn đàn hỏi đáp, tọa đàm, tranh luận có sự tham gia của nhà khoa học, nhà giáo và nhà quản lý. Hai là thực hiện nghiêm các quy định đã có trong luật An ninh mạng, luật Hình sự năm 2015 và các nghị định về xử phạt hành chính đối với hoạt động mê tín dị đoan. Bà nhấn mạnh: đã có luật thì phải thực thi nghiêm, ai vi phạm đều bị chế tài, nếu không sẽ thành "lãng phí luật" và môi trường nhân văn bị ô nhiễm.
Về phía người trẻ, bà khuyên cách thiết thực nhất là tự nhận thức và liệt kê những thói quen xấu của chính mình để lập kế hoạch rời bỏ chúng mỗi ngày, mỗi tuần. Một người được xem là có số mệnh tốt không phải vì có một thói quen tốt, mà vì có vô số thói quen tốt tạo nên tính cách đáng tin cậy, khiến các mối quan hệ xung quanh trở nên dễ chịu và hữu ích hơn. Sự kiên trì và thành tâm trong hành trình gieo gặt của mỗi người sẽ mang lại kết quả xứng đáng.
Kết luận: đặt Tarot đúng chỗ của nó
Tarot có thể là một thú tiêu khiển thú vị, một công cụ gợi mở để bạn nhìn lại mình. Nó không phải là trị liệu tâm lý, không phải là chẩn đoán y khoa, và không phải là người ra quyết định thay bạn. Khi bạn còn giữ được quyền tự quyết, còn phân biệt được giữa gợi ý và mệnh lệnh, còn biết dừng lại trước những lời hù dọa và những khoản tiền ngày càng lớn, bạn đang dùng nó đúng cách. Khi bạn thấy mình phụ thuộc, lo lắng hơn sau mỗi lần xem, hoặc đang có những triệu chứng kéo dài ảnh hưởng đến cuộc sống, hãy tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần. Đó là ranh giới, và biết được ranh giới ấy chính là cách bảo vệ bản thân tốt nhất.
