Ngô Quyền
Theo Phả họ Ngô, Ngô Quyền sinh ngày 12 tháng 3 năm Đinh Tỵ (âm lịch), tức 17/4/897 theo lịch Julius, tại làng Đường Lâm (nay thuộc xã Đường Lâm, huyện Ba Vì, Hà Tây), cùng quê với Phùng Hưng. Một số tài liệu khác ghi ông sinh năm Mậu Ngọ (898). Ông là con trai của Ngô Mân, một hào trưởng địa phương. Sử cũ miêu tả ông có vẻ người khôi ngô, mắt sáng như chớp, dáng đi như cọp, có chí dũng, sức có thể nhấc vạc đồng.
Những dòng miêu tả ngoại hình và sức lực ấy thuộc loại ghi chép thường thấy trong sử biên niên thời trung đại, khi người chép sử muốn khắc họa phẩm chất phi thường của người sẽ gánh việc lớn. Đọc chúng nên hiểu là cách tôn vinh nhân vật hơn là mô tả theo nghĩa đen. Phần chắc chắn hơn nằm ở xuất thân: ông thuộc tầng lớp hào trưởng địa phương, lớn lên trong một vùng đất đã có truyền thống chống lại ách đô hộ phương Bắc, cùng quê với Phùng Hưng, người từng dấy binh chống nhà Đường.
Bối cảnh thời đại đặt Ngô Quyền vào vị trí nào?
Ông sinh vào giai đoạn cuối của thời kỳ Bắc thuộc, khi chính quyền phương Bắc đã cai trị vùng đất này qua nhiều thế kỷ nhưng ngày càng lỏng lẻo. Nhà Đường suy yếu, các thế lực địa phương nổi lên giành quyền tự chủ, tiêu biểu là họ Khúc. Trong khoảng trống quyền lực đó, người Việt có cơ hội giành lại quyền cai quản đất mình, và Ngô Quyền là một trong những người trưởng thành giữa thời điểm chuyển giao ấy.
Sự nghiệp
Năm 920, Ngô Quyền theo Dương Đình Nghệ, một tướng của họ Khúc ở Ái Châu (Thanh Hóa). Dương Đình Nghệ sau khi chiếm được thành Đại La năm 931 đã lên cầm quyền, tự xưng Tiết độ sứ và giao cho Ngô Quyền cai quản Châu Ái. Trong 7 năm (931-938), Ngô Quyền quản lĩnh đất Ái Châu, đem lại sự yên vui cho dân trong hạt.
Việc Dương Đình Nghệ giao Châu Ái cho Ngô Quyền cho thấy ông là người được tin cậy, vừa có uy tín với dân chúng vừa có khả năng cai quản một vùng đất quan trọng ở phía nam. Đây cũng là giai đoạn ông tích lũy lực lượng và kinh nghiệm, chuẩn bị cho những biến cố sau đó.
Năm 937, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn, một thuộc tướng, giết hại để đoạt chức Tiết độ sứ. Ngô Quyền đã đứng lên tập hợp lực lượng, tiến quân ra Bắc tiêu diệt Kiều Công Tiễn tại thành Đại La.
Vì sao việc tiêu diệt Kiều Công Tiễn lại quan trọng?
Kiều Công Tiễn không chỉ đoạt quyền bằng cách giết chủ tướng, mà còn cầu viện quân Nam Hán để giữ ngôi. Nếu việc cầu viện thành công, quyền tự chủ mà họ Khúc và Dương Đình Nghệ gây dựng sẽ bị đặt lại dưới ách đô hộ. Việc Ngô Quyền nhanh chóng đánh dẹp Kiều Công Tiễn vì thế không chỉ là trả thù cho chủ cũ, mà còn chặn đứng một con đường dẫn quân ngoại bang trở lại.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938
Năm 938, quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy tiến vào xâm lược. Ngô Quyền đã chủ trương bố trí trận địa cọc ở cửa sông Bạch Đằng. Ông huy động quân dân đẵn gỗ, vót nhọn, bịt sắt, đóng xuống lòng sông thành hàng dài tạo thành bãi cọc ngầm. Khi thủy triều lên, bãi cọc bị ngập chìm; khi triều xuống, hàng cọc nhô lên cản trở thuyền địch.
Quân thủy bộ mai phục sẵn ở phía trong bãi cọc, phối hợp với quân trên bờ. Nhờ kế sách lợi dụng thủy triều và địa hình, quân của Ngô Quyền đã tiêu diệt gần như toàn bộ quân giặc trong một thời gian ngắn. Chủ soái Lưu Hoằng Tháo bị giết tại trận.
Trận địa cọc có gì đáng kể về mặt quân sự?
Điểm độc đáo của trận địa cọc nằm ở chỗ nó biến chính quy luật tự nhiên thành vũ khí. Ngô Quyền chọn đúng đoạn sông có chế độ thủy triều rõ rệt, cho đóng cọc khi triều còn thấp, rồi dụ thuyền địch vào sâu bên trong lúc triều lên. Khi triều rút, đội hình thuyền lớn của địch bị hàng cọc chặn lại, không thể rút ra biển, trong khi quân mai phục đã khép vòng vây. Đây là cách kết hợp địa hình, thời gian và lực lượng dự bị thành một thế trận thống nhất, khác với những trận đánh chủ yếu dựa vào số lượng hoặc dũng khí.
Vì sao chiến thắng Bạch Đằng năm 938 được coi là bước ngoặt?
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài, mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ cho dân tộc. Việc tiêu diệt đạo quân xâm lược ngay trên sông Bạch Đằng khiến phía Nam Hán không còn khả năng tổ chức lại một cuộc tiến công khác. Sau trận này, Ngô Quyền lên ngôi, đóng đô ở Cổ Loa, đặt nền móng cho một nhà nước do người Việt tự quản. Từ đây, quyền tự chủ không còn là những khoảng lặng ngắn giữa các lần đô hộ, mà trở thành một thực thể chính trị có tổ chức.
Những ghi chép về Ngô Quyền nên đọc như thế nào?
Phần lớn thông tin về ông đến từ sử biên niên được biên soạn về sau, trong đó có những đoạn mang tính truyền thuyết như phần miêu tả ngoại hình và sức lực. Những dữ kiện có nền tảng vững hơn là các mốc gắn với hoạt động chính trị và quân sự: xuất thân hào trưởng ở Đường Lâm, việc theo Dương Đình Nghệ, quãng thời gian cai quản Châu Ái, việc đánh dẹp Kiều Công Tiễn và trận Bạch Đằng. Cách đọc hợp lý là tách phần cốt lõi sự kiện khỏi phần tô đậm nhân vật, để thấy một con người hành động trong một thời điểm lịch sử cụ thể chứ không phải một hình tượng thuần túy.