Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng 938: Từ Từ Lương Xâm đến đền thờ mới ở Cổ Loa

Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng 938: Từ Từ Lương Xâm đến đền thờ mới ở Cổ Loa

Ngô Quyền là một trong những anh hùng dân tộc tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam, người đã chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc và mở ra kỷ nguyên độc lập, tự chủ lâu dài cho dân tộc. Chiến thắng vang dội trên sông Bạch Đằng năm 938 không chỉ là một mốc son chói lọi trong lịch sử quân sự mà còn là biểu tượng của ý chí quật cường, trí tuệ Việt. Để tưởng nhớ công lao to lớn của ông, nhiều di tích, lễ hội đã được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế hệ, từ Cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm tại Hải Phòng cho đến việc khởi công xây dựng đền thờ mới ở Cổ Loa (Hà Nội).

Ngô Quyền là ai? Bối cảnh lịch sử và thân thế

Đầu thế kỷ 10, chính quyền đô hộ của nhà Đường ở phương Bắc đang trong quá trình suy yếu và tan rã. Ở Giao Châu, các thế lực cát cứ địa phương nổi lên mạnh mẽ, trong đó nổi bật là họ Khúc với chủ trương xây dựng quyền tự chủ. Tuy nhiên, năm 930, quân Nam Hán (một trong mười nước thời Ngũ Đại) do Lưu Nghiễm cầm đầu đã đem quân xâm lược, đánh bại lực lượng của Khúc Thừa Mỹ và chiếm được thành Tống Bình.

Trong bối cảnh đó, Ngô Quyền sinh ra tại làng Đường Lâm (nay thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội), là con nuôi của quan châu mục Ái Châu là Dương Đình Nghệ. Là một người có tài năng quân sự và chí lớn, Ngô Quyền đã cùng Dương Đình Nghệ nổi dậy đánh đuổi quân Nam Hán lần thứ nhất vào năm 931, giành lại quyền tự chủ cho đất nước. Sau khi Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn ám hại năm 937, Ngô Quyền đã nhanh chóng lên đường từ Ái Châu ra Bắc để trị tội kẻ phản bội, đồng thời chuẩn bị đối phó với nguy cơ xâm lược mới từ phía Nam Hán.

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 có ý nghĩa gì?

Nắm bắt được tình hình rối ren ở Giao Châu, vua Nam Hán là Lưu Nghiễm đã quyết định cử con trai là Lưu Hoằng Tháo chỉ huy một đạo quân lớn tiến vào nước ta bằng đường biển. Trước tình thế đó, Ngô Quyền đã thể hiện tài thao lược hơn người khi lựa chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến chiến lược.

Địa thế và kế sách cọc ngầm

Sông Bạch Đằng có vị trí chiến lược quan trọng, là con đường thủy ngắn nhất từ biển vào vùng trung tâm đồng bằng Bắc Bộ. Đặc điểm nổi bật của con sông này là chế độ thủy triều lên xuống rất mạnh và phức tạp. Ngô Quyền đã tận dụng tối đa yếu tố địa hình và tự nhiên này để xây dựng một trận địa mai phục hoàn hảo.

Theo các nguồn sử liệu, ông đã cho quân lính đẽo hàng nghìn cây gỗ lớn, đầu được bịt sắt nhọn, đóng xuống lòng sông tại những vị trí chiến lược ở cửa sông Bạch Đằng, tạo thành một trận địa cọc ngầm. Khi thủy triều lên, nước dâng cao che lấp các bãi cọc, khiến chúng trở nên vô hình với quân địch. Đây là một sự chuẩn bị kỹ lưỡng, tính toán cực kỳ chi tiết về mặt thời gian và địa điểm, cho thấy tầm nhìn chiến lược vượt trội của Ngô Quyền.

Diễn biến và kết quả

Cuối năm 938, đoàn thuyền chiến của quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy tiến vào vùng biển nước ta. Ngô Quyền đã bố trí một lực lượng quân tinh nhuệ với chiến thuyền nhẹ, cơ động khiêu chiến với quân địch. Khi thủy triều đang lên, Ngô Quyền cho quân khiêu chiến rồi giả vờ thua trận, bỏ chạy để dụ địch tiến sâu vào trận địa cọc ngầm.

Mắc mưu, quân Nam Hán hùng hổ đuổi theo, lọt sâu vào khu vực cửa sông Bạch Đằng. Đúng lúc nước triều bắt đầu rút, Ngô Quyền hạ lệnh phản công toàn diện. Nước rút nhanh khiến các thuyền chiến cồng kềnh của địch bị va đập vào hệ thống cọc nhọn đã được bịt sắt, bị thủng và vỡ tan tành. Quân Nam Hán vô cùng hỗn loạn, không kịp trở tay. Lưu Hoằng Tháo tử trận ngay tại trận, hơn một nửa quân sĩ bị tiêu diệt hoặc bị bắt sống. Vua Nam Hán Lưu Nghiễm nghe tin đại bại đã phải thu quân tàn chạy về nước.

Ý nghĩa chiến thuật và tầm vóc lịch sử

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ là một trận thắng quân sự đơn thuần mà là đỉnh cao của nghệ thuật quân sự Việt Nam thời bấy giờ. Việc sử dụng linh hoạt yếu tố thủy triều, kết hợp với trận địa cọc ngầm và chiến thuật "dụ địch" đã tạo nên một thế trận "thiên la địa võng" mà quân địch không thể nào lường trước. Chiến thắng này mang ý nghĩa chiến lược to lớn:

• Chấm dứt ách đô hộ của phong kiến phương Bắc: Đây là lần đầu tiên một nhà nước quân chủ phong kiến ở phương Bắc phải công nhận sự thất bại hoàn toàn trong âm mưu xâm lược, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc.
• Khẳng định nền độc lập, tự chủ: Chiến thắng này đã đập tan mọi tham vọng tái chiếm nước ta của nhà Nam Hán, tạo tiền đề vững chắc cho việc xây dựng một quốc gia độc lập, tự chủ lâu dài.
• Để lại bài học kinh nghiệm quý báu: Trận Bạch Đằng trở thành một hình mẫu kinh điển về nghệ thuật đánh giữ nước, được các thế hệ sau như Lê Hoàn (năm 981) và Trần Hưng Đạo (năm 1288) kế thừa và phát huy.

Từ Từ Lương Xâm đến đền thờ mới ở Cổ Loa: Hành trình tri ân của hậu thế

Sau chiến thắng vang dội, năm 939, Ngô Quyền lên ngôi vua, xưng là Ngô Vương, đóng đô ở Cổ Loa (nay thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội), chính thức mở ra nhà Ngô trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì đất nước được 6 năm thì mất vào năm 944, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho muôn dân.

Cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm

Một trong những nơi thờ tự chính và linh thiêng nhất về Ngô Quyền là Cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm, tọa lạc tại phường Đông Hải, quận Hải An, thành phố Hải Phòng. Từ Lương Xâm được coi là nơi Ngô Quyền từng đóng quân và luyện tập quân sĩ trước khi tiến ra Bạch Đằng. Hằng năm, vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm lại được tổ chức long trọng nhằm kỷ niệm ngày chiến thắng Bạch Đằng và ngày mất của Đức Vương Ngô Quyền.

Lễ hội Từ Lương Xâm được tổ chức với hai phần chính. Phần lễ được thực hiện theo nghi thức cổ truyền với điểm nhấn là lễ rước kiệu, với sự tham gia của các đoàn rước, lân - rồng, nghi trượng cùng đông đảo nhân dân địa phương, tạo nên một không gian vô cùng trang nghiêm và hoành tráng. Phần hội là dịp để tái hiện những nét văn hóa dân gian đặc sắc của vùng đất này. Trong những năm gần đây, ban tổ chức đã không ngừng mở rộng các hoạt động theo hướng tăng cường trải nghiệm cho cộng đồng như biểu diễn sân khấu truyền thống, viết thư pháp, thi đấu cờ tướng, kéo co... thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dự. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ công ơn của người anh hùng dân tộc mà còn là cơ hội để giáo dục truyền thống yêu nước, khơi dậy niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ trẻ.

Dự án xây dựng đền thờ Ngô Quyền tại Cổ Loa

Nếu Từ Lương Xâm là nơi ghi dấu quá trình chuẩn bị lực lượng, thì Cổ Loa chính là nơi Ngô Quyền chọn làm kinh đô sau khi lên ngôi. Cổ Loa là vùng đất gắn liền với kinh đô của nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương và nay là nơi đặt trụ sở của huyện Đông Anh (trước 7/2025), Hà Nội.

Để tưởng nhớ vị vua đã có công dựng nước, một dự án lớn đã được khởi công xây dựng vào ngày 26/06/2025 là đền thờ Đức vua Ngô Quyền tại Khu di tích Cổ Loa. Việc lựa chọn xây dựng đền thờ tại Cổ Loa mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nó không chỉ khẳng định vị thế của Cổ Loa như một trung tâm quyền lực của quốc gia trong lịch sử, mà còn tạo nên một không gian văn hóa tâm linh trọng đại, kết nối giữa quá khứ hào hùng với hiện tại. Công trình này là một minh chứng rõ ràng cho đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc, đồng thời góp phần làm phong phú thêm quần thể di tích lịch sử văn hóa đặc biệt quan trọng của Thủ đô.

Kết luận

Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 là một trong những trang sử chói lọi nhất của dân tộc Việt Nam. Từ một vị tướng tài ba xuất thân từ Đường Lâm, ông đã làm nên một chiến công hiển hách, đặt nền móng vững chắc cho nền độc lập tự chủ lâu dài của đất nước. Việc duy trì các lễ hội truyền thống tại Từ Lương Xâm và việc khởi công xây dựng đền thờ mới ở Cổ Loa không chỉ là những hoạt động văn hóa tín ngưỡng đơn thuần. Đó là sự tiếp nối mạch nguồn lịch sử, là biểu hiện sinh động của lòng biết ơn, sự trân trọng của các thế hệ hôm nay đối với những giá trị bất hủ mà cha ông đã để lại, góp phần hun đúc tinh thần yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau.

Các mốc chính trong cuộc đời Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938.