Lễ hội đền Tép diễn ra vào ngày nào, ở đâu?
Lễ hội đền Tép, tức lễ hội đền thờ Trung Túc Vương Lê Lai, được Báo Thanh Hóa ghi nhận diễn ra vào hai kỳ trong năm: ngày 21/8 âm lịch và ngày 8/1 âm lịch1. Đền tọa lạc tại xã Kiên Thọ, tỉnh Thanh Hóa (trước 7/2025 thuộc huyện Ngọc Lặc), trên vùng đất Lam Sơn12. Nguồn báo gọi nơi đây là làng Tép, còn cổng thông tin xã Kiên Thọ năm 2025 gọi là làng Thành Sơn, nên hai cách gọi cùng tồn tại song song12.
Đền thờ Lê Lai thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, cách chính điện khoảng 6 km về phía Tây1. Ngôi đền nằm trên khu vực đất cao mà bằng phẳng, thoáng mát, được mô tả theo thuyết phong thủy là thế đất “long chầu hổ phục”1. Trước mặt đền là hồ bán nguyệt rộng lớn1.
Vì sao giỗ Lê Lai đứng trước giỗ Lê Lợi một ngày?
Sau khi lên ngôi Hoàng đế năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), Lê Lợi đã cho lập đền thờ Lê Lai ở làng Tép và lệnh cho quân thần sau này làm giỗ Lê Lai trước ngày giỗ của mình một ngày1. Từ đó dân gian có câu “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi”1. Đây là một quy định có tính nghi lễ, thể hiện sự tri ân của vị vua khai sáng triều Hậu Lê đối với người đã liều mình cứu mình trong buổi đầu khởi nghĩa12.
Cũng theo Báo Văn hóa, Lê Lợi đã sắc phong Lê Lai là Trung Túc Vương, lập đền thờ ngay tại quê nhà Kiên Thọ và định lệ hằng năm lấy ngày 21/8 âm lịch, trước lễ giỗ của mình một ngày, để nhân dân tưởng niệm, tri ân người anh hùng trung nghĩa2.
Lịch sử ngôi đền và các lần trùng tu
Đền thờ Lê Lai được lập từ năm 1428 theo lệnh của Lê Lợi1. Đến năm 1450, niên hiệu Thái Hòa triều vua Lê Nhân Tông, nhà vua tiếp tục chỉ dụ cho tu sửa, tôn tạo ngôi đền làm nơi thờ tự, hương khói vị tướng tài ba đã quên mình cứu chủ tướng1.
Trong các năm 1939 và 1944 dưới triều vua Bảo Đại, ngôi đền tiếp tục được trùng tu hậu cung lần cuối và có hình dáng như ngày nay1. Ngôi đền được thiết kế, xây dựng theo lối chồng rường giá chiêng, một loại kiến trúc nhà truyền thống ở miền Bắc trước đây, với mái cong như thường thấy ở các ngôi đình, chùa1. Bên trong đền, ban thờ được bài trí sơn son thếp vàng; khu nhà hậu cung còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ giá trị như hoành phi, câu đối khắc trên các tấm gỗ nguyên khối, nội dung ca ngợi công đức và tấm gương anh dũng của vị khai quốc công thần nhà Hậu Lê1.
| Mốc thời gian | Sự kiện liên quan đến đền và lễ |
|---|---|
| 1416 | Lê Lai và Lê Lợi cùng 17 tướng lĩnh tổ chức hội thề Lũng Nhai, chuẩn bị dấy binh khởi nghĩa Lam Sơn, theo sách Đại Việt thông sử1 |
| 1419 | Nghĩa quân Lam Sơn bị vây hãm trên núi Chí Linh; Lê Lai đổi áo bào cho Lê Lợi, liều mình cứu chúa, bị giặc bắt1 |
| 1428 | Lê Lợi lên ngôi, lập đền thờ Lê Lai ở làng Tép và định lệ giỗ Lê Lai trước giỗ mình một ngày12 |
| 1450 | Vua Lê Nhân Tông, niên hiệu Thái Hòa, chỉ dụ tu sửa, tôn tạo đền1 |
| 1939, 1944 | Triều vua Bảo Đại trùng tu hậu cung lần cuối, đền có hình dáng như ngày nay1 |
| 2025 | Lễ dâng hương tưởng niệm Trung Túc Vương Lê Lai được tổ chức trọng thể tại xã Kiên Thọ, nhân dịp kỷ niệm 607 năm Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-2025)2 |
Hai kỳ lễ trong năm và các hoạt động chính
Theo Báo Thanh Hóa, lễ hội đền Tép diễn ra vào ngày 21/8 âm lịch và ngày 8/1 âm lịch1. Tại lễ hội thường có các hoạt động tế lễ, dâng hương diễn ra trang nghiêm theo nghi lễ tế thần thời Lê1. Ngoài ra còn có màn rước kiệu, hát chầu văn, biểu diễn cồng chiêng, múa kiếm, bắn cung1.
| Kỳ lễ | Ngày âm lịch | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kỳ giỗ chính | 21/8 âm lịch | Trùng ngày giỗ Lê Lai theo lệ vua đặt, trước giỗ Lê Lợi một ngày12 |
| Kỳ lễ đầu năm | 8/1 âm lịch | Kỳ lễ thứ hai trong năm, theo ghi nhận của Báo Thanh Hóa1 |
Cần lưu ý rằng các nguồn tham khảo hiện có ghi nhận hai kỳ lễ như trên. Báo Văn hóa khi đưa tin về lễ dâng hương năm 2025 chỉ nhắc đến ngày 21/8 âm lịch, tức ngày 12/10 dương lịch năm đó, mà không đề cập kỳ lễ 8/1 âm lịch2. Đây là chỗ các nguồn không hoàn toàn trùng khớp về số lượng kỳ lễ được nêu, người đọc nên đối chiếu thêm với thông báo của địa phương trong từng năm cụ thể.
Chuyện Lê Lai liều mình cứu chúa: đâu là chính sử, đâu là truyền thuyết?
Theo sách Đại Việt thông sử, năm 1416 Lê Lai và Lê Lợi cùng 17 tướng lĩnh tổ chức hội thề Lũng Nhai chuẩn bị dấy binh khởi nghĩa Lam Sơn, đánh đuổi giặc Minh xâm lược1. Năm 1419, khi nghĩa quân Lam Sơn bị giặc vây hãm trên núi Chí Linh không còn đường rút lui, trong tình thế cấp bách, Lê Lai đã đổi áo bào cho Lê Lợi liều mình cứu chúa và bảo vệ lực lượng1. Ông cưỡi voi xông ra trận phá vòng vây nhưng do lực lượng quân địch quá mạnh, Lê Lai đã bị bắt1. Sự hy sinh của ông đã góp phần quan trọng trong thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn1.
Theo Báo Văn hóa, khi nghĩa quân bị bao vây ở núi Chí Linh, Đức ông Lê Lai đã tình nguyện khoác long bào, giả làm Lê Lợi, dẫn quân cảm tử xông ra trận, mở đường máu cứu chủ tướng và toàn quân2. Sự hy sinh anh dũng ấy không chỉ cứu sống Bình Định Vương Lê Lợi mà còn bảo toàn hạt giống của phong trào kháng Minh, để rồi từ ngọn lửa ấy, ngọn cờ độc lập dân tộc được giương cao2.
Các chi tiết mang tính hình tượng như việc Lê Lai cưỡi voi xông trận phá vòng vây, hay việc ông khoác long bào giả làm Lê Lợi, được các nguồn báo chí và sử liệu dẫn lại như một phần của câu chuyện lịch sử, nhưng mức độ chi tiết của từng tình tiết có thể khác nhau giữa các bản kể. Những yếu tố không có trong chính sử mà chỉ lưu truyền trong dân gian thì nên được ghi nhận là truyền thuyết, không nên trình bày như sự kiện đã được xác tín. Riêng sự kiện Lê Lai hy sinh để cứu Lê Lợi và nghĩa quân trong giai đoạn khó khăn ở Chí Linh là nội dung được sách Đại Việt thông sử ghi lại1.
Lễ hội đền Tép được tổ chức như thế nào trong thực tế?
Trong lễ dâng hương tưởng niệm Trung Túc Vương Lê Lai năm 2025, các đại biểu và nhân dân đã dâng hương tưởng nhớ công lao của người tướng trung liệt2. Nghi lễ được cử hành trang trọng theo nghi thức truyền thống, hòa cùng tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng, tạo nên không gian linh thiêng, đậm đà bản sắc xứ Thanh2. Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa Lê Văn Trung đã đánh trống khai hội2.
Cũng trong ngày 21/8 âm lịch năm 2025, tại phường Hạc Thành, lễ tế và dâng hương tưởng niệm Anh hùng dân tộc Lê Lợi được tổ chức trang nghiêm tại Di tích quốc gia Thái miếu nhà Hậu Lê và Tượng đài Lê Lợi2. Chủ tịch UBND phường Hạc Thành Nguyễn Văn Hùng đã khởi chiêng bắt đầu nghi lễ2. Như vậy, hai lễ tưởng niệm Lê Lai và Lê Lợi được tổ chức cùng ngày 21/8 âm lịch tại hai địa điểm khác nhau trên đất Thanh Hóa2.
Các hoạt động tại lễ hội đền Tép theo ghi nhận của Báo Thanh Hóa gồm tế lễ, dâng hương, rước kiệu, hát chầu văn, biểu diễn cồng chiêng, múa kiếm, bắn cung1. Lễ hội đền Tép từ lâu đã trở thành một ngày hội lớn của người dân địa phương và thu hút hàng nghìn lượt khách đến dâng hương1.
Những điểm cần lưu ý khi tra cứu về lễ hội này
Thứ nhất, tên gọi đền có nhiều cách gọi: đền thờ Trung Túc Vương Lê Lai, đền Tép, đền thờ Lê Lai1. Tên làng cũng có hai cách gọi: làng Tép theo báo chí, và làng Thành Sơn theo cổng thông tin xã Kiên Thọ năm 202512.
Thứ hai, về đơn vị hành chính, xã Kiên Thọ, tỉnh Thanh Hóa là đơn vị hiện hành; trước tháng 7/2025 địa bàn này thuộc huyện Ngọc Lặc2. Khi tra cứu các văn bản cũ hơn, người đọc có thể gặp tên huyện Ngọc Lặc thay vì tên xã trực thuộc tỉnh.
Thứ ba, các nguồn tham khảo hiện có chưa nêu bất kỳ danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể nào dành riêng cho lễ hội đền Tép12. Vì vậy, không nên gán cho lễ hội này các danh hiệu như di sản quốc gia hay di sản UNESCO khi chưa có văn bản công nhận chính thức. Đền thờ Lê Lai nằm trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh là thông tin về di tích, không phải về lễ hội1.
