TL;DR: Cúng đầy tháng truyền thống tính theo âm lịch, vào ngày tròn một tháng âm kể từ ngày sinh, nhưng nhiều gia đình hiện nay chọn ngày dương cho tiện sắp xếp. Tục trai lùi một, gái lùi hai là quy ước dân gian làm lễ sớm hơn ngày tròn tháng một ngày với bé trai, hai ngày với bé gái, không phải quy tắc bắt buộc. Điều cốt lõi của lễ là tạ ơn 12 bà Mụ và mừng mẹ tròn con vuông.
Cúng đầy tháng tính ngày âm hay dương?
Cúng đầy tháng theo truyền thống được tính bằng âm lịch, tức là đúng một tháng âm kể từ ngày sinh. Tuy nhiên, nhiều gia đình hiện nay chọn ngày dương lịch cho thuận tiện mời khách và sắp xếp công việc. Không có quy định pháp lý hay giáo lý nào bắt buộc phải chọn ngày âm, nên việc chọn lịch nào là do gia đình quyết định, miễn giữ được ý nghĩa tạ ơn và cầu an cho trẻ.
Theo cách tính âm lịch, ngày đầy tháng là ngày trùng với ngày sinh của trẻ ở tháng âm tiếp theo. Ví dụ trẻ sinh ngày 10 tháng 3 âm lịch thì đầy tháng là ngày 10 tháng 4 âm lịch. Trẻ sinh ngày 30 mà tháng âm sau là tháng thiếu, không có ngày 30, thì lấy ngày cuối tháng ấy (ngày 29). Tháng nhuận cũng tính là một tháng.
Tục trai lùi một, gái lùi hai là gì?
Tục trai lùi một, gái lùi hai là quy ước dân gian về ngày cúng đầy tháng: lấy ngày tròn một tháng âm rồi làm sớm hơn, bé trai sớm một ngày, bé gái sớm hai ngày. Ví dụ bé sinh ngày 28 tháng 3 âm lịch thì tròn tháng là ngày 28 tháng 4 âm lịch; theo tục này bé trai cúng ngày 27, bé gái cúng ngày 26 tháng 4. Có nơi như Sóc Trăng theo lối "gái sụt hai, trai trồi một": bé gái vẫn sớm hai ngày, bé trai lại muộn hơn một ngày, tức ngày 29 tháng 4. Đây là quan niệm truyền miệng, không có cơ sở khoa học và không phải gia đình nào cũng áp dụng.
Trong dân gian, có người cho rằng làm sớm như vậy để trẻ khỏe mạnh, hay ăn chóng lớn; có nơi giải thích là để lễ không rơi đúng vào ngày âm trùng với ngày sinh của trẻ.
Vì sao có sự khác biệt giữa các vùng miền?
Cách tính ngày khác nhau giữa các vùng, thậm chí giữa các gia đình, vì đây là tục truyền miệng.
Trong sách Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính ghi tục thành phố Hà Nội lúc bấy giờ: đẻ con ra đầy cữ, đầy tháng, đầy tuổi tôi mới làm cỗ cúng mụ, lễ dùng 12 đôi hài, 12 miếng trầu, cua, ốc, nham, bánh đúc[3]. Cùng mục, sách ghi đầy cữ là con trai bảy ngày, con gái chín ngày[3]; sách không nhắc tục trai lùi một, gái lùi hai.
Lễ vật cúng đầy tháng gồm những gì?
Lễ vật cúng đầy tháng thường gồm 12 phần nhỏ dâng 12 bà Mụ và một phần lớn hơn dâng bà Chúa Đầu thai. Các lễ vật phổ biến là xôi, chè, trầu cau, hài giấy, vàng mã, và mâm cơm mặn dâng gia tiên.
Một bài hỏi đáp của Phật giáo khuyên khi có trẻ mới sinh không nên sát sinh hại vật, và khi sinh nở nên trì tụng kinh Địa Tạng để cầu nguyện[1].
Nguồn gốc tín ngưỡng 12 bà Mụ
Tín ngưỡng thờ 12 bà Mụ có nguồn gốc từ dân gian, gắn với quan niệm về các vị thần chăm sóc thai sản và trẻ sơ sinh. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau về nguồn gốc và ý nghĩa của con số 12.
Nguyễn Đổng Chi trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam cho biết sự tích 12 bà Mụ hiện chỉ còn biết lờ mờ, có thuyết nói là các thần giúp việc cho Ngọc Hoàng từ lúc sáng tạo loài người, có thuyết lại cho là được giao phó trách nhiệm sau khi đã sáng tạo đủ số lượng[2].
Có thuyết cho rằng 12 bà Mụ chính là 12 địa chi[1]; một quan niệm khác cho rằng 12 bà luân phiên nhau lo việc thai sản trong 12 năm, theo 12 con giáp[2]. Các thuyết này là cách lý giải dân gian, chưa được kiểm chứng.
Các mốc lễ trong năm đầu đời của trẻ
Ngoài đầy tháng, người Việt còn có nhiều mốc lễ khác trong năm đầu đời của trẻ, mỗi mốc gắn với một ý nghĩa riêng.
| Mốc lễ | Thời điểm | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|
| Cúng mụ ba ngày (nay nhiều nơi gọi là đầy cữ) | 3 ngày sau khi sinh | Làm mâm cúng Mụ, theo Vân đài loại ngữ |
| Đầy cữ theo Phan Kế Bính | Con trai 7 ngày, con gái 9 ngày | Mẹ hết kiêng cữ, xông muối xoa nghệ rồi mới ra ngoài |
| Đầy tháng | Tròn một tháng âm | Tạ ơn 12 bà Mụ, mừng mẹ tròn con vuông |
| Trăm ngày | 100 ngày | Làm cỗ cúng gia tiên, bày tiệc mừng |
| Thôi nôi, đầy tuổi tôi | Tròn một năm âm | Làm cỗ cúng gia tiên; có nhà bày đồ cho trẻ chọn (thử con) |
Sách Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn chép: "Tục nước ta, đẻ con được ba ngày, làm mâm cơm cúng Mụ. Đến hôm đầy tháng, hôm một trăm ngày, hôm đầy tuổi tôi, đều có làm cỗ cúng gia tiên, bầy tiệc ăn mừng"[2].
Ngày nay các gia đình thường làm thế nào?
Ngày nay, mỗi gia đình chọn một trong các cách trên: đúng ngày tròn một tháng âm, lùi ngày theo trai, gái, hay một ngày dương thuận tiện cho việc mời khách.
Gợi ý của Nhật Nguyệt: gia đình nên chọn ngày cúng phù hợp với điều kiện thực tế, miễn giữ được lòng thành kính và ý nghĩa cầu an cho trẻ. Không nên quá câu nệ vào tục lùi ngày nếu gây khó khăn trong việc sắp xếp.
Những điều cần lưu ý khi cúng đầy tháng
Khi tổ chức lễ cúng đầy tháng, gia đình nên chú ý đến không gian yên tĩnh, tránh đông người ồn ào có thể ảnh hưởng đến trẻ sơ sinh. Lễ vật nên chuẩn bị vừa đủ, không phô trương lãng phí.
Phan Kế Bính cũng phê phán tục nằm than, uống nước tiểu trong khi sinh sản là không hợp vệ sinh[3].
