Cúng 100 ngày có cần bát cơm quả trứng không? Ý nghĩa bát cơm úp và quả trứng trong lễ cúng

Cúng 100 ngày là gì và vì sao có tục dâng bát cơm quả trứng?

Cúng 100 ngày (lễ tốt khốc, còn gọi là cúng trăm ngày) làm vào ngày thứ 100 kể từ ngày mất; có nhà đếm ngày mất là ngày thứ nhất, có nhà không. Phan Kế Bính giải nghĩa: một trăm ngày là tuần tốt khốc, "nghĩa là đến bấy giờ mới thôi khóc", tuần này tế lễ một tiệc rồi thôi không cúng cơm hai buổi nữa^[1]. Có nhà bày thêm trên mâm cúng một bát cơm úp và một quả trứng luộc. Vậy hai lễ vật ấy có ý nghĩa gì, và có bắt buộc phải có không?

Bát cơm úp và quả trứng có ý nghĩa gì trong lễ cúng?

Trong dân gian, bát cơm úp thường được hiểu là một bữa cơm đầy đặn con cháu dâng người đã khuất, quả trứng luộc tròn đầy được hiểu là sự sống, sự sinh sôi; có người còn coi bát cơm quả trứng là "lộ phí", hành trang cho người mất trên đường về cõi khác.

Phan Kế Bính chép hai lễ vật này mà không giải nghĩa, và các nguồn khác dẫn trong bài cũng không nói tới nguồn gốc của tục; những cách hiểu trên là lời truyền miệng, mỗi nơi hiểu một khác.

Trong các nguồn dẫn ở bài này, hai lễ vật ấy xuất hiện ở lễ giỗ, không phải lễ 100 ngày. Trong mục Kỵ nhật của Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính chép: "Trong khi giỗ, dẫu làm lớn nhỏ thế nào mặc lòng, nhưng làm sao tất cũng phải có một bát cơm úp vào một quả trứng luộc làm đầu"^[1]. Ở mục Tang ma, ông chỉ ghi tuần tốt khốc "tế lễ một tiệc", không kể lễ vật.

Cúng 100 ngày có bắt buộc phải có bát cơm úp và quả trứng không?

Không bắt buộc. Các nguồn dẫn trong bài không ghi bát cơm úp, quả trứng là lễ vật riêng của lễ 100 ngày; có nhà bày, có nhà chỉ dâng hương hoa, trái cây và mâm cơm. Bàn về cỗ giỗ, Phan Kế Bính viết: "Đã đành rằng có thì mâm cao cỗ đầy, chẳng có thì lưng cơm cái trứng, cũng đủ tỏ chút lòng thành"^[1].

Các vùng miền có tục lệ khác nhau như thế nào?

Lễ 100 ngày khác nhau giữa các nơi chủ yếu ở cách tính ngày và cách cúng. Có nơi đếm từ ngày mất, có nơi theo lời chú của Gia lễ giản yếu tính từ khi táng đủ 3 tháng 10 ngày; theo quan niệm nhà Phật thì cúng chay. Về bát cơm úp, quả trứng, các nguồn dẫn trong bài không cho biết miền nào giữ nhiều hơn. Đồng bào các dân tộc thiểu số có nghi lễ vòng đời riêng: Võ Thị Thùy Dung (2017) nghiên cứu nghi lễ vòng đời của người M'Nông ở huyện Đam Rông (trước 7/2025), tỉnh Lâm Đồng, và ghi các nghi lễ này đang biến đổi dưới tác động của kinh tế, xã hội, tôn giáo.

Bát cơm úp và quả trứng còn xuất hiện trong những nghi lễ nào?

Hai lễ vật này còn gặp ở lễ khác. Khi thiết linh sau lễ nhập quan, nhiều nơi bày trước linh cữu một bát cơm hai chén úp vào nhau, cắm đôi đũa, cùng một quả trứng luộc. Trong lễ cúng sao giải hạn ở Hà Nội, Lê Đức Hạnh ghi trứng là một lễ vật: "Riêng trứng thì có người bày 5 quả, 3 quả để trên đĩa, 2 quả được thả trong một ca nước lã"^[2].

Gợi ý áp dụng cho gia đình hôm nay

Gợi ý của Nhật Nguyệt: Khi chuẩn bị lễ cúng 100 ngày, gia đình nên hỏi ý kiến người lớn tuổi trong họ để biết phong tục cụ thể của dòng họ mình. Nếu gia đình có truyền thống dâng bát cơm úp và quả trứng, có thể tiếp tục duy trì như một nét đẹp văn hóa. Nếu điều kiện không cho phép hoặc phong tục địa phương không yêu cầu, gia đình có thể giản lược mà không cảm thấy áy náy, miễn là giữ được lòng thành kính. Điều quan trọng là sự sum họp của con cháu và tấm lòng tưởng nhớ người đã khuất.

Bảng tóm tắt: Bát cơm úp và quả trứng trong các nghi lễ