Con Rồng cháu Tiên: truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ sử cũ chép thế nào

Truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ sử cũ chép thế nào?

Truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ, bọc trăm trứng, là thần thoại nguồn gốc dân tộc, được sử cũ ghi ở phần đầu, trước khi vào các triều đại có niên đại cụ thể. Các bộ sử chép khác nhau về tên gọi, chi tiết và cách lý giải. Điểm chung là đều đặt câu chuyện vào thời Hồng Bàng, trước nước Văn Lang của Hùng Vương.

Nguồn gốc truyện: sử cũ và truyền thuyết dân gian

Sử cũ chép truyện này trong phần mở đầu, coi như khởi nguyên của dân tộc. Trong bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư hoàn thành năm 1945, người dịch Mạc Bảo Thần (Nhượng Tống) đã để lại lời bàn: dân ta thuở Hồng Bàng chưa dựng nên quốc gia, đời sống còn mang tính bộ lạc, đại loại như dân Mường, dân Thổ thời ông viết; nếu vua Hùng, vua Thục có thật thì cũng chỉ là tù trưởng nổi lên trong một giai đoạn nhất định mà thôi^[1]. Lời bàn này cho thấy ngay từ giữa thế kỷ 20, người dịch sử đã đặt truyện Hồng Bàng vào phạm trù thần thoại và suy đoán lịch sử, không coi là biên niên sự kiện.

Về mặt văn bản, Đại Việt sử ký toàn thư là bộ sử do Ngô Sĩ Liên và các sử thần đời Lê biên soạn, hoàn thành năm 1479, ghi chép từ thời Hồng Bàng đến năm 1427. Truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ nằm ở phần đầu, thuộc loại ngoại kỷ hoặc phần khởi nguyên, tùy theo cách phân chia của các bản in khác nhau.

Đại Việt sử ký toàn thư chép gì về Lạc Long Quân và Âu Cơ?

Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược, ấn hành năm 1920, ở phần Thượng cổ thời đại có thuật lại tục truyền: vua Đế Minh, cháu ba đời của vua Thần Nông, trong chuyến tuần thú phương nam đã dừng chân tại núi Ngũ Lĩnh (nay thuộc tỉnh Hồ Nam), tại đây gặp một nàng tiên, hai người kết duyên và sinh ra Lộc Tục. Về sau, Đế Minh nhường ngôi cho con trưởng là Đế Nghi để trị vì phương bắc, đồng thời phong Lộc Tục cai quản phương nam với danh hiệu Kinh Dương Vương, đặt quốc hiệu Xích Quỷ^[2].

Thời ấy, cương vực nước Xích Quỷ được xác định: phía bắc tiếp giáp Động Đình hồ (Hồ Nam), phía nam tiếp giáp nước Hồ Tôn (Chiêm Thành), phía tây tiếp giáp Ba Thục (Tứ Xuyên), còn phía đông tiếp giáp bể Nam Hải. Kinh Dương Vương lên ngôi vua nước Xích Quỷ khoảng năm Nhâm Tuất (2879 trước Tây lịch); ông cưới con gái của Động Đình quân là Long Nữ, sinh ra Sùng Lãm. Sùng Lãm kế vị ngôi vua và lấy hiệu Lạc Long Quân^[2].

Việt Nam sử lược chép tiếp rằng Lạc Long Quân lấy con gái vua Đế Lai tên là Âu Cơ, đẻ một lần được một trăm người con trai, rồi chia 50 con theo mẹ lên núi, 50 con theo cha xuống bể Nam Hải; lời chú của sách ghi có sách chép Âu Cơ đẻ ra một trăm cái trứng, nở ra một trăm con^[2].

Đại Việt sử ký toàn thư, theo bản dịch của Mạc Bảo Thần, chép Kinh Dương Vương húy là Lộc Tục, lấy con gái chúa Động Đình tên là Thần Long, sinh ra Lạc Long Quân. Lạc Long Quân húy là Sùng Lãm, lấy con gái Đế Lai là nàng Âu Cơ, sinh ra trăm trai; sách ghi thêm "tục truyền là sinh ra trăm trứng", ấy là tổ của Bách Việt. Vua bảo Âu Cơ: "Ta là giống Rồng! Nàng là giống Tiên! Thủy, Hỏa khắc nhau, sum họp thực khó!", rồi chia năm chục con theo mẹ về núi, năm chục con theo cha ở miền Nam, phong người con cả là Hùng Vương nối ngôi^[1]. Trong lời bàn, người dịch cho biết phần dã sử mà Ngô Sĩ Liên dựa vào để chép triều Hồng Bàng là sách Lĩnh Nam chích quái^[1].

Truyện bọc trăm trứng và cuộc chia ly trong sử cũ

Đại Nam quốc sử diễn ca do Lê Ngô Cát và cộng sự biên soạn năm 1870, ở đoạn về Lạc Long Quân và Âu Cơ chép rằng: Lạc Long kết duyên cùng Âu Cơ, điềm trăm trai ứng nghiệm lạ lùng thay. Noãn bào tuy là chuyện hoang đường, đem so với huyền điểu sinh Thương thì khác gì? Đến nỗi tan hợp cũng thật kỳ lạ, nào phải vì thủy hỏa sinh ly như lời; chia con cũng là sự lạ ở đời, qui sơn, qui hải khác nào người biệt ly. Lạc Long trở về chốn Nam thùy, Âu Cơ sang nẻo Ba Vì, Tản Viên. Chủ trương chọn một người con hiền, sửa sang việc nước nối lên ngôi rồng^[3].

Đoạn thơ diễn ca này cho thấy sử cũ vừa chép truyện, vừa tự đặt câu hỏi về tính xác thực của nó. Câu noãn bào dù chuyện hoang đường là lời thừa nhận của soạn giả rằng chuyện bọc trứng mang tính hoang đường, và họ so sánh với điển cố huyền điểu sinh Thương (chim đen sinh ra nhà Thương) trong truyền thuyết Trung Hoa để lý giải tại sao truyện lại được lưu truyền.

Vì sao sử cũ lại chép thần thoại ở đầu sách?

Sử cũ chép thần thoại nguồn gốc trước khi vào biên niên vì nhiều lý do. Thứ nhất, người xưa quan niệm lịch sử dân tộc phải bắt đầu từ khởi nguyên, dù khởi nguyên ấy mang tính huyền thoại. Thứ hai, truyện nguồn gốc có chức năng cố kết cộng đồng, như bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư của Mạc Bảo Thần đã bàn: thần thoại trăm trứng ấy nhằm giải thích nghĩa Bách Việt, đồng thời bày tỏ mối liên lạc giữa các giống Việt với nhau^[1]. Lời bàn này nhấn mạnh rằng người đặt ra chuyện trăm trứng muốn ám thị dân Bách Việt rằng dù phong tục khác nhau, bộ lạc khác nhau, tiếng nói khác nhau, kẻ ở miền núi người ở miền biển, tổ tiên ta vốn cùng một mẹ sinh ra^[1].

Thứ ba, việc đặt truyện thần thoại ở đầu sử cũng phản ánh cách nhìn nhận của Nho giáo về nguồn gốc dân tộc, gắn dân tộc Việt với dòng dõi Thần Nông theo truyền thuyết Trung Hoa. Đây là cách lý giải mang tính thời đại, không phải kết luận khoa học.

Các dị bản và khác biệt giữa các bộ sử

Các bộ sử và thư tịch cổ chép truyện này không hoàn toàn giống nhau. Dưới đây là bảng đối chiếu một số điểm chính:

Bảng trên cho thấy các bộ sử chép khác nhau về tên gọi, niên đại và cách lý giải. Đại Nam quốc sử diễn ca nhấn mạnh chi tiết chia con và việc chọn người nối ngôi, trong khi Việt Nam sử lược chép theo trình tự từ Đế Minh đến Lạc Long Quân, và Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch có lời bàn phê phán tính xác thực.

Âu Cơ trong nghiên cứu hiện đại

Theo Niculae Liviu Gheran trong bài nghiên cứu năm 2022 trên tạp chí Caietele Echinox, truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ có thể được đọc như một huyền thoại về nữ thần mẹ. Bài báo chép rằng dân phương nam, lúc bấy giờ không có quân đội hay thủ lĩnh, đã cầu viện thần thoại Lạc Long Quân. Rồng chúa trở về, và chiến lược ông chọn là bắt cóc Âu Cơ khỏi vua phương bắc và đưa bà lên đỉnh núi Tản Viên. Vua phương bắc thấy không thể đánh bại Lạc Long Quân và không thể đòi lại hoàng hậu, bèn rút quân. Âu Cơ phải lòng Lạc Long Quân và sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Tuy nhiên, sau một thời gian, hai vợ chồng chia tay, Lạc Long Quân đưa 50 người con về biển, Âu Cơ đưa 50 người con còn lại lên núi. Những người con ở với Âu Cơ lớn lên thành tổ tiên của các vua Hùng và dân tộc Việt Nam^[4].

Bài báo cũng nhận xét rằng việc thần nam bỏ đi khiến người Việt cổ chỉ còn lại một nữ thần mẹ, người đảm nhận vai trò Đại Mẫu. Ngai vàng của bà là một ngọn núi (núi Tản Viên). Tác giả dẫn Erich Neumann nhận định rằng ngai vàng nguyên thủy của Nữ Thần là ngọn núi, nơi kết hợp các biểu tượng đất, hang, khối và độ cao; ngọn núi là biểu tượng bất động, cố định, thống trị vùng đất một cách hữu hình^[4].

Bản kể mà bài báo dùng là bản của sách Lĩnh Nam chích quái, nơi theo tác giả truyện xuất hiện lần đầu dưới dạng chữ viết^[4]. Ở bản ấy Âu Cơ là vợ của vua phương bắc, khác với Đại Việt sử ký toàn thư và Việt Nam sử lược chép Âu Cơ là con gái Đế Lai^[1]. Cách đọc của bài báo là một diễn giải học thuật về biểu tượng, không phải kết luận về sự kiện lịch sử.

Truyện trăm trứng có phải sự kiện lịch sử?

Không. Truyện trăm trứng là thần thoại, không phải sự kiện lịch sử. Trong bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư, Mạc Bảo Thần đã bàn rằng dân ta thuở Hồng Bàng chưa dựng thành quốc gia; nếu vua Hùng có thật thì cũng chỉ là tù trưởng nổi lên trong một thời điểm nhất định, và chính các thần thoại đã khiến những ông vua ấy trở nên lớn lao^[1]. Đây là quan điểm của người dịch, được ghi trong bản dịch năm 1945.

Các nhà nghiên cứu hiện đại cũng xem truyện này là huyền sử, phản ánh quá trình hình thành cộng đồng Bách Việt và ý thức về nguồn gốc chung, chứ không phải biên niên sự kiện. Việc sử cũ chép truyện ở đầu sách phản ánh quan niệm của người xưa về lịch sử, không chứng minh truyện là sự kiện có thật.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: đọc truyện thần thoại thế nào cho đúng?

Khi đọc truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ trong sử cũ, nên phân biệt ba tầng. Tầng thứ nhất là văn bản: sử cũ chép gì, vào thời nào, bản dịch nào. Tầng thứ hai là truyền thuyết: câu chuyện được lưu truyền trong dân gian và được sử quan ghi lại. Tầng thứ ba là lịch sử: những gì có thể suy đoán về thời kỳ Hồng Bàng dựa trên bằng chứng khảo cổ và so sánh dân tộc học.

Việc sử cũ chép thần thoại không có nghĩa thần thoại là sự thật lịch sử, cũng không có nghĩa thần thoại là vô giá trị. Truyện trăm trứng có giá trị như một biểu tượng văn hóa về nguồn gốc chung của các cộng đồng Việt, như lời bàn trong bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư đã nhấn mạnh^[1]. Đọc truyện này nên đặt nó trong bối cảnh văn hóa và lịch sử cụ thể, tránh cả hai thái cực: coi đó là sự kiện có thật, hoặc gạt bỏ hoàn toàn giá trị văn hóa của nó.