TL;DR: Không có một ngày cố định bắt buộc cho mọi nhà: lễ Vu Lan chính lễ rơi vào 15 tháng 7 âm lịch, còn tục cúng chúng sinh thường làm từ mùng 10 đến trước giờ Ngọ ngày 15, nhiều nhà chọn chiều tối ngày 14. Chọn ngày 14 hay 15 đều được miễn là giữ đủ thứ tự cúng Phật, thần linh, gia tiên rồi mới đến cô hồn.
Vì sao có hai cách chọn ngày 14 và 15 tháng 7 âm lịch?
Trong cùng một dịp lễ Rằm tháng 7 có nhiều nghi lễ khác nhau, mỗi nghi lễ lại có quy ước thời điểm riêng. Lễ Vu Lan theo Phật giáo chính lễ là ngày 15 tháng 7 âm lịch[1]. Nhưng tục cúng chúng sinh, tức cúng cô hồn, lại được nhiều gia đình làm sớm hơn, từ mùng 10 đến trước trưa ngày Rằm, và thường chọn buổi chiều tối[1]. Chính khoảng thời gian rộng ấy khiến mỗi nhà chọn một ngày khác nhau, người thì ngày 14 cho tiện, người thì đúng Rằm mới làm.
Cần phân biệt rõ: cúng Phật, cúng thần linh, cúng gia tiên là phần lễ chính; cúng cô hồn là phần thí thực, đứng sau cùng trong trình tự[1]. Lễ rằm tháng bảy được sách xưa ghi từ lâu. Kinh Sở tuế thời ký (thế kỷ 6) chép: "七月十五日，僧尼道俗，悉營盆供", tức ngày rằm tháng bảy, tăng ni và người thế tục đều sửa mâm bồn để cúng. Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) dẫn sách Mộng hoa lục đời Tống: ngày Trung nguyên, người ta dùng cái giá vu lan bằng tre có ba chân, treo tiền và đồ mã lên rồi đốt.
Cúng cô hồn giờ nào là hợp lý?
Theo phong tục phổ biến, cúng chúng sinh nên làm vào buổi chiều tối, khi nắng đã nhạt, vì quan niệm dân gian cho rằng lúc ấy các linh hồn mới có thể nhận được đồ cúng[1]. Không có giờ đồng hồ cố định; lễ thường bày xong trước lúc trời tối hẳn.
Đây là quy ước của quan niệm dân gian, không phải điều luật hay giáo lý bắt buộc. Người ta kiêng cúng cô hồn vào buổi trưa, tức giờ Ngọ (11 giờ đến 13 giờ), vì cho rằng dương khí mạnh, các vong không dám đến nhận lễ. Cũng có nhà cúng sáng sớm nếu bận, miễn là không quên rằng lễ cúng chúng sinh phải đặt sau lễ cúng gia tiên trong cùng ngày.
Trình tự cúng Rằm tháng 7 gồm những lễ nào?
Theo hướng dẫn phổ biến, lễ cúng Rằm tháng 7 ở mỗi nhà thường thực hiện theo trình tự: cúng Phật, cúng thần linh, cúng gia tiên, sau cùng là cúng chúng sinh[1]. Mỗi lễ có ý nghĩa và lễ vật riêng:
| Lễ cúng | Thời điểm thường làm | Lễ vật chính | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Cúng Phật | Đầu tiên trong trình tự | Cơm chay, ngũ quả | Cầu công đức, giải trừ nghiệp báo cho tổ tiên đã khuất[1] |
| Cúng thần linh | Trước cúng gia tiên | Xôi, gà luộc, bánh chưng, trà, rượu, trái cây, hoa tươi | Cầu thần linh phù hộ gia đình khỏe mạnh, bình an[1] |
| Cúng gia tiên | Sau cúng thần linh | Cơm chay hoặc mặn, tiền vàng mã | Tỏ lòng tôn kính, mong tổ tiên có cuộc sống đủ đầy[1] |
| Cúng chúng sinh (cô hồn) | Từ mùng 10 đến trước trưa Rằm, thường chiều tối | Cháo, gạo, muối, bánh kẹo, trái cây | Thí thực cho vong linh không nơi nương tựa[1] |
Mâm cúng chúng sinh bày riêng, ngoài sân hoặc ngoài cửa nhà[3], không đặt lên bàn thờ tổ tiên.
Vì sao người Việt cúng cô hồn vào Rằm tháng 7?
Tục cúng cô hồn bắt nguồn từ quan niệm về những vong linh chết không có người thờ tự. Theo Nguyễn Văn Huyên (Nguyễn Thị Vân dẫn lại), dân gian Việt quan niệm hồn và vía ở trong thân thể con người, khi chết hồn lìa khỏi xác; bên cạnh hồn tổ tiên riêng của mỗi gia đình còn vô số ma quỷ tác động đến đời sống, trong đó có hồn những kẻ bất hạnh chết không có con cháu, chết đuối ở sông ao biển, lang thang khốn khổ vì không nơi cư trú[2]. Những vong ấy được gọi chung là cô hồn.
Rằm tháng 7 được xem là dịp "xá tội vong nhân", khi các vong hồn dưới âm phủ được mở cửa ngục lên trần gian hưởng lộc[3]. Vì thế người ta làm lễ cúng thí thực để các vong không quấy phá, đồng thời cầu mong bình an cho gia đình.
Ngày 14 hay ngày 15 mới đúng?
Không có văn bản giáo lý nào buộc phải chọn ngày 14 hay ngày 15. Điều các nguồn phong tục thống nhất là khung thời gian: cúng chúng sinh làm từ mùng 10 đến trước trưa Rằm, còn lễ chính Vu Lan là ngày 15[1]. Như vậy cả ngày 14 và ngày 15 đều nằm trong khung hợp lệ. Chọn ngày nào tùy điều kiện gia đình, công việc và thói quen của địa phương.
Ngày dương lịch, thứ và can chi của ngày 14 và ngày Rằm tháng 7 âm lịch trong năm năm tới, tính theo giờ Việt Nam:
| Năm âm lịch | Ngày 14 tháng 7 âm | Ngày 15 tháng 7 âm (Rằm) |
|---|---|---|
| 2027 Đinh Mùi | Chủ nhật 15/8/2027, ngày Bính Dần | Thứ Hai 16/8/2027, ngày Đinh Mão |
| 2028 Mậu Thân | Thứ Bảy 2/9/2028, ngày Canh Dần | Chủ nhật 3/9/2028, ngày Tân Mão |
| 2029 Kỷ Dậu | Thứ Năm 23/8/2029, ngày Ất Dậu | Thứ Sáu 24/8/2029, ngày Bính Tuất |
| 2030 Canh Tuất | Thứ Hai 12/8/2030, ngày Kỷ Mão | Thứ Ba 13/8/2030, ngày Canh Thìn |
| 2031 Tân Hợi | Chủ nhật 31/8/2031, ngày Quý Mão | Thứ Hai 1/9/2031, ngày Giáp Thìn |
Nếu làm ngày 14, nhiều nhà cúng Phật, thần linh, gia tiên trước rồi cúng cô hồn vào chiều tối cùng ngày. Nếu để tới ngày 15 thì khung của lễ cúng chúng sinh chỉ còn tới trước trưa Rằm[1], nên phần cúng cô hồn thường làm sớm trong ngày hoặc dời về chiều tối ngày 14.
Những hiểu lầm thường gặp về ngày giờ cúng
Có phải cứ đúng 15 tháng 7 mới linh thiêng?
Không. Nguồn phong tục ghi lễ cúng chúng sinh làm trong khoảng từ ngày 10 đến trước trưa Rằm[1], và việc cúng rằm thường bắt đầu từ mùng 10 tháng bảy[3].
Cúng cô hồn buổi trưa có sao không?
Đây là điều kiêng của dân gian, không phải điều cấm; nhà bận có thể cúng sớm trong ngày như đã nói ở trên.
Có nên đốt vàng mã khi cúng cô hồn?
Đây là điểm các phái không thống nhất. Nhiều gia đình vẫn đốt vàng mã vì tin rằng vong linh cần đồ cúng ở cõi âm. Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhiều lần khuyến cáo không đốt vàng mã trong lễ Vu Lan, thay vào đó dành tiền làm việc thiện, chăm sóc cha mẹ và giúp đỡ người khó khăn[4]. Đây là định hướng của một tổ chức tôn giáo, không phải quy định pháp luật.
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu gia đình muốn giữ lệ truyền thống mà không cầu kỳ, có thể chọn cách sau: cúng Phật, thần linh và gia tiên vào ngày 14 hoặc sáng ngày 15, cúng cô hồn vào chiều tối ngày 14 (bận thì buổi sáng ngày 15), mâm cô hồn đặt ở sân hoặc trước cửa, lễ vật đơn giản gồm cháo, gạo, muối, bánh kẹo. Điều quan trọng hơn cả là dịp này để nhớ ơn tổ tiên, thăm hỏi cha mẹ còn sống, chứ không phải chạy theo ngày giờ cố định.
