TL;DR: Cúng tuần thất là bảy lần cúng cơm hoặc cầu siêu trong vòng 49 ngày sau khi mất, mỗi tuần một lễ; lễ 49 ngày (chung thất) là lần thứ bảy, đánh dấu kết thúc giai đoạn thân trung ấm theo Phật giáo Bắc truyền; lễ 100 ngày (bách nhật) là tuần tốt khốc, tức thôi khóc, một lễ riêng của tang lễ chứ không thuộc chuỗi 49 ngày. Theo lệ cũ, đồ tang tới sau giỗ hết mới bỏ, dù có nhà cắt tang ngay ngày 100.
Cúng tuần thất, lễ 49 ngày và 100 ngày khác nhau thế nào?
Ba khái niệm này thường bị dùng lẫn với nhau, nhưng chúng không cùng một mốc thời gian và không cùng một nguồn gốc. Cúng tuần thất là chuỗi bảy lần cúng trong vòng 49 ngày sau khi mất, mỗi tuần một lần. Lễ 49 ngày (còn gọi là chung thất, giỗ 49 ngày) là lần cúng thứ bảy, đánh dấu việc kết thúc giai đoạn thân trung ấm theo quan niệm Phật giáo Bắc truyền. Lễ 100 ngày (còn gọi là bách nhật; sách lễ gọi là tuần tốt khốc, nghĩa là thôi khóc) là một lễ riêng của tang lễ, không nằm trong chuỗi 49 ngày[6].
Tuần thất đầu rơi vào ngày thứ bảy sau khi mất, tuần thứ hai vào ngày thứ mười bốn, cứ thế tới tuần thứ bảy là ngày thứ 49[3].
Nguồn gốc của tục cúng 49 ngày là từ đâu?
Tục cúng 49 ngày có hai nguồn gốc chồng lên nhau: quan niệm dân gian Trung Hoa về hồn phách, và giáo lý thân trung ấm của Phật giáo Bắc truyền.
Theo dân gian Trung Hoa xưa, con người có ba hồn bảy vía. Khi qua đời, mỗi tuần mất đi một vía, hết bảy tuần (49 ngày) là hết bảy vía, và người khuất được cho là đã tan biến hết hồn vía, đầu thai sang kiếp khác[1]. Chính vì vậy mỗi tuần làm một lễ cúng, gọi là cúng thất, và ngày thứ 49 gọi là giỗ 49 ngày.
Khái niệm thân trung ấm được cho là hình thành khi Phật giáo Bắc truyền truyền sang Trung Hoa, dung hòa với tín ngưỡng bản địa. Thân trung ấm là thân trung gian trước khi tái sinh, tồn tại tối đa 49 ngày[1]. Phật giáo Nam truyền, theo các bài kinh thuộc Tăng Chi bộ (Anguttara Nikaya) và Trung Bộ, không có khái niệm 49 ngày hay thân trung ấm, mà cho rằng tái sinh xảy ra ngay lập tức theo nghiệp[1].
Kinh Địa Tạng Bổn nguyện dạy rằng sau khi người thân qua đời, nếu làm chay cúng dường và chí tâm cầu khẩn thì cả người còn lẫn người mất đều được lợi ích[2]. Theo kinh này, sau 49 ngày gọi là chung thất, vong linh tùy nghiệp mà thọ sanh, nếu tạo nhiều điều lành thì sinh về cảnh giới an lành, ngược lại thì sinh vào cảnh khổ[2].
Cúng tuần thất được hiểu và thực hành ra sao?
Trong thời gian thọ thân trung ấm, hương linh được cho là vẫn thọ dụng được vật phẩm mà thân nhân dâng cúng, nhưng chỉ hưởng mùi vị của thức ăn mà thôi. Vì vậy thân trung ấm còn được gọi là hương ấm[3]. Trong vòng 49 ngày, thân nhân được khuyên dâng cúng cơm nước hàng ngày, và đặc biệt trang trọng hơn vào những ngày tuần thất, có thể đến chùa hoặc thỉnh chư Tăng về nhà làm lễ cầu siêu[3].
Sau 49 ngày, khi thần thức đã tìm được cảnh giới tái sinh, việc cúng cơm hàng ngày thường được xem là không cần thiết nữa. Nếu tái sinh vào cõi trời thì không ăn thực phẩm cõi người; nếu đọa vào địa ngục thì cũng không thọ dụng được; chỉ có chúng sinh trong loài quỷ thần mới có thể hưởng đồ cúng[3]. Tuy vậy, vào các ngày giỗ, lễ Tết, việc dâng cơm nước vẫn được duy trì như một truyền thống tri ân[3].
Lễ 49 ngày và lễ 100 ngày khác nhau ở điểm nào?
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở nguồn gốc và ý nghĩa, không chỉ ở con số ngày. Phan Kế Bính chép trong Việt Nam phong tục: bốn mươi chín ngày là tuần chung thất, có nhà đem vào chùa làm chay; một trăm ngày là tuần tốt khốc, tế một tiệc rồi thôi không cúng cơm hai buổi nữa; còn đồ tang thì tới lễ đàm, hai tháng sau giỗ hết, mới bỏ hẳn[6].
| Tiêu chí | Lễ 49 ngày (chung thất) | Lễ 100 ngày (bách nhật) |
|---|---|---|
| Nguồn gốc chính | Phật giáo Bắc truyền, quan niệm thân trung ấm | Tang lễ theo sách lễ: tuần tốt khốc (thôi khóc) |
| Ý nghĩa | Kết thúc giai đoạn thân trung ấm, cầu siêu cho hương linh | Từ đây thôi khóc, thôi cúng cơm hai buổi mỗi ngày; đồ tang vẫn mặc tới sau giỗ hết |
| Thời điểm | Ngày thứ 49 sau khi mất | Ngày thứ 100 sau khi mất |
| Cách làm | Cúng chay, hương hoa, có thể cúng dường chư Tăng | Tế một tiệc; có gia đình cắt tang, hóa đồ tang luôn trong ngày này |
Theo quan điểm Phật giáo, việc một người có siêu thoát hay không hoàn toàn tùy thuộc vào hạnh nghiệp người ấy đã tạo khi còn sống. Việc thân nhân cầu siêu, làm phước hồi hướng chỉ có tác dụng trợ thêm duyên lành, mang tính thứ yếu[4]. Do đó, nếu gia đình muốn cầu siêu cho người đã khuất thì nên làm càng sớm càng tốt, không nhất thiết phải đợi đến đúng ngày 49[4].
Mỗi nơi, mỗi nhà làm khác nhau ra sao?
Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức ghi nhận ở vùng Gia Định xưa đã có tục cư tang theo đạo Phật, cúng 49 ngày mới thôi[2]. Đây là một trong những ghi chép sớm về tục này ở Nam Bộ.
Cách làm khác nhau theo từng quê, từng nhà, và có khi gây bất đồng trong gia đình. Một trường hợp được nêu trên báo Giác Ngộ: người mẹ mất, các con muốn làm lễ cầu siêu đúng ngày chung thất 49 ngày, nhưng người cha kiên quyết theo phong tục quê làm 100 ngày và sẽ cắt tang, hóa đồ tang luôn trong ngày đó[4]. Tổ tư vấn của báo khuyên rằng nên tùy thuận theo phong tục địa phương, đồng thời các con có thể tổ chức cầu siêu, cúng dường sớm hơn để hồi hướng phước báo cho mẹ[4].
Lễ 49 ngày nên cúng gì và cúng như thế nào?
Nhiều sư thầy cho rằng khi cúng 49 ngày nên cúng đồ chay cho người khuất, vì cúng mặn sẽ vướng sát sinh, tăng thêm nghiệp cho người đã khuất[2]. Trong thời gian phân định nghiệp, nên ăn chay niệm Phật cho người đã khuất được thanh thản[2].
Về nghi thức, tùy theo yêu cầu của sư thầy làm lễ và đặc điểm từng địa phương, lễ cúng 49 ngày có thể bao gồm những vật cúng khác nhau. Có nơi cúng những món mà lúc sinh thời người khuất thích ăn, cũng có nơi cho rằng làm như vậy sẽ khiến vong linh vương vấn trần gian mà không thể ra đi thanh thản[2].
Về việc làm phước, điểm trọng yếu là lấy hạnh bố thí làm gốc. Gia đình có thể đem di sản của người chết đi bố thí, hoặc bố thí của cải của thân nhân, bạn bè để hồi hướng cho người chết[5]. Kinh Vô thường dạy rằng sau khi người thân mất, nên lấy y phục mới của người chết hoặc vật thọ dụng của người sống chia làm ba phần, vì người chết mà cúng dường Tam bảo[5].
Những hiểu lầm phổ biến về cúng tuần thất và 49 ngày
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng vong linh thương nhớ con cháu nên sau 49 ngày mới siêu thoát. Quan niệm này không có cơ sở trong giáo lý Phật giáo[1].
Một hiểu lầm khác là cúng cơm, đốt vàng mã để "xin" sự an lành, tránh tai họa cho người sống. Nguồn gốc của tục đốt vàng mã được cho là từ Nho giáo, khi người xưa dùng tiền thật, đồ thật để đốt, về sau vì bất tiện nên chuyển sang tiền âm phủ, đồ mã để biểu trưng cho lòng hiếu thảo[1].
Cũng cần lưu ý rằng việc cầu siêu không chỉ giới hạn trong 49 ngày. Cầu siêu có nghĩa là cầu mong vượt qua, từ cảnh giới tối tăm xấu ác đến cảnh giới tốt đẹp an lành. Hiểu theo nghĩa đó thì lúc nào cũng có thể cầu siêu, cho chính mình và cho mọi người[5]. Sau 49 ngày, Phật tử và thân nhân vẫn có thể tiếp tục tụng kinh niệm Phật, đó là điều rất tốt[5].
Kết luận: nên hiểu và thực hành thế nào cho đúng?
Ba nghi lễ này không loại trừ nhau. Cúng tuần thất là chuỗi bảy lễ trong 49 ngày, lễ 49 ngày là lễ cuối của chuỗi đó, còn lễ 100 ngày là tuần tốt khốc, một lễ riêng của tang lễ. Tùy theo địa phương và truyền thống gia đình, có nơi làm đủ cả ba, có nơi chỉ làm một hoặc hai trong số đó.
Theo quan điểm Phật giáo, điều quan trọng không nằm ở việc cúng đúng ngày hay sai ngày, mà nằm ở tâm thành và việc làm phước thiện hồi hướng cho người đã khuất. Nếu gia đình khó khăn về tài chính thì nên tùy sức, tùy duyên mà làm, có bao nhiêu làm bấy nhiêu, quan trọng là tâm chân thành[2].
Gợi ý của Nhật Nguyệt: Khi trong gia đình có sự khác biệt về cách thực hành giữa các thành viên, nên đặt sự hòa thuận lên trước. Có thể tổ chức lễ cầu siêu sớm theo quan điểm Phật giáo, đồng thời vẫn tôn trọng phong tục địa phương như lễ 100 ngày, để âm dương đều được lợi ích và không gây bất hòa trong gia đình.
