Lễ giỗ bà Phi Yến ở Côn Đảo: bà là ai, An Sơn Miếu và nghi lễ diễn ra thế nào

Bà Phi Yến là ai và vì sao được thờ ở Côn Đảo?

Bà Phi Yến, theo truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng cư dân Côn Đảo, là một người phụ nữ từng cùng chúa Nguyễn chạy ra đảo. Tại đây, mẹ con bà gặp nỗi oan khiên: con trai bà bị ném xuống biển mà chết, còn bà có lần suýt bị làm nhục nên đã tự tử để giữ trọn tiết nghĩa^[1]. Dân trên đảo đã lập miếu thờ bà từ khoảng năm 1785, và tục lệ thờ cúng được duy trì đến nay^[1].

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa truyền thuyết và sử liệu. Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) khẳng định bà Hoàng Phi Yến là nhân vật "chỉ được ghi nhận qua truyền thuyết"^[1]. Việc công nhận di sản không có nghĩa là ghi danh nhân vật lịch sử, mà là ghi nhận sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng cư dân trên đảo^[1].

Vào tháng 4 năm 2022, Hội đồng trị sự Nguyễn Phước tộc (con cháu vua Gia Long) cùng nhiều nhà nghiên cứu đã tổ chức tọa đàm khoa học và ký kiến nghị gửi Thủ tướng Chính phủ, đề nghị rút lễ giỗ bà Phi Yến khỏi danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]. PGS.TS Đỗ Bang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho rằng truyền thuyết về bà Lê Thị Răm là sự gán ghép từ một câu chuyện dân gian phổ biến thời Lê, và nhân vật nữ trong câu "gió đưa cây Cải về trời, rau Răm ở lại chịu đời đắng cay" có thể là bà phi Lê Thị Kim của vua Lê Chiêu Thống chứ không phải thứ phi của chúa Nguyễn Ánh^[2]. TS Nguyễn Quang Trung Tiến (nguyên Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế) cũng đặt vấn đề: việc chúa Nguyễn Ánh chạy đến Côn Đảo khi ấy nằm trong hải phận do Tây Sơn kiểm soát là điều không thể^[2].

Như vậy, có hai luồng ý kiến: một bên là cộng đồng cư dân Côn Đảo duy trì tín ngưỡng thờ bà theo truyền thuyết, một bên là giới nghiên cứu lịch sử đặt câu hỏi về tính xác thực của nhân vật và sự kiện. Bài viết này không khẳng định bên nào đúng, mà trình bày cả hai để người đọc có cái nhìn đa chiều.

An Sơn Miếu: ngôi miếu thờ bà Phi Yến có từ bao giờ?

An Sơn Miếu (còn gọi là Miếu bà Phi Yến) được dựng từ năm 1785, là một trong những di sản tín ngưỡng hiếm hoi còn tồn tại tại Côn Đảo^[3]. Sau biến động năm 1861 khi cư dân bị cưỡng bức rời đảo, miếu hoang phế nhiều năm; đến năm 1958, người dân mới phục dựng lại trên nền miếu cũ^[3].

Miếu có kiến trúc đơn giản nhưng ấm cúng, tĩnh lặng, thờ Phật và bà Phi Yến, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và tôn giáo^[3]. Nhiều người đến miếu không chỉ để cầu bình an mà còn để tìm khoảng lặng tâm hồn, kết nối với các giá trị văn hóa truyền đời trên đảo^[3].

Từ năm 2025, Côn Đảo là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh^[3]; trước đó Côn Đảo thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ.

Lễ giỗ bà Phi Yến diễn ra vào ngày nào và gồm những nghi thức gì?

Lễ giỗ bà Phi Yến được tổ chức hằng năm tại An Sơn Miếu, với lễ chính vào ngày 18 tháng Mười âm lịch^[3]. Theo thông lệ, lễ hội kéo dài 3 ngày với cả phần lễ và phần hội^[3].

Phần lễ

• Lễ Mộc Dục: diễn ra đêm 16 tháng Mười âm lịch tại An Sơn Miếu, là nghi thức tắm tượng (hoặc bài vị) của bà^[3].
• Lễ rước linh vị Hoàng tử Hội An: rước linh vị từ Miếu Cậu về miếu bà Phi Yến, là nội dung quan trọng của lễ hội^[3].
• Lễ chính: sáng ngày 18 tháng Mười âm lịch, gồm dâng hương, đọc văn tế và dâng lễ vật truyền thống^[3].

Phần hội

Phần hội sôi nổi với các hoạt động như đờn ca tài tử, múa lân, hội thi cắm hoa, ẩm thực chay, kéo co, và nhiều trò chơi dân gian khác^[3]. Năm 2025, lễ giỗ lần thứ 240 được tổ chức từ ngày 5 đến 7 tháng 12 (tức 16 đến 18 tháng Mười âm lịch), thu hút đông đảo người dân và du khách, kể cả du khách nước ngoài tham gia kéo co^[3].

Vì sao lễ giỗ bà Phi Yến được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia?

Năm 2022, lễ giỗ bà Phi Yến được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3]. Theo Cục Di sản văn hóa, việc công nhận nhằm ghi nhận sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng cư dân trên đảo, được pháp luật công nhận và bảo vệ, đồng thời ghi nhận vai trò của cộng đồng trong việc sáng tạo, duy trì và trao truyền bản sắc văn hóa^[1]. Cục cũng nêu rõ: việc công nhận "không mang ý nghĩa ghi danh nhân vật trong truyền thuyết, câu chuyện lịch sử hay câu chuyện truyền thuyết có liên quan"^[1].

Đây không phải trường hợp cá biệt: nhiều di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và di sản thế giới của UNESCO cũng gắn với nhân vật truyền thuyết, như Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (gắn với truyền thuyết Vua Hùng), Hội Gióng (gắn với truyền thuyết Thánh Gióng), Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ^[1].

Tranh luận quanh việc công nhận di sản: hai luồng ý kiến

Như đã nêu, việc công nhận lễ giỗ bà Phi Yến gây tranh luận trong giới nghiên cứu. Một số nhà sử học cho rằng không thể suy tôn di sản dựa trên câu chuyện truyền thuyết, và đề nghị rút khỏi danh mục^[2]. Ngược lại, Cục Di sản văn hóa và chính quyền địa phương nhấn mạnh giá trị tín ngưỡng, cộng đồng và bản sắc văn hóa của lễ hội^[1][3].

Lễ giỗ bà Phi Yến là một trường hợp cho thấy di sản văn hóa phi vật thể có thể gắn với nhân vật truyền thuyết. Việc công nhận di sản không đồng nghĩa với việc xác thực nhân vật, mà là ghi nhận đời sống tín ngưỡng của một cộng đồng. Người đọc có thể tìm hiểu thêm các nguồn tư liệu lịch sử để có cái nhìn đầy đủ.

Bảng tóm tắt thông tin chính

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Nếu bạn có dịp đến Côn Đảo vào dịp lễ giỗ bà Phi Yến, hãy sắp xếp thời gian để tham dự lễ chính vào sáng 18 tháng Mười âm lịch. Đây là dịp để tìm hiểu văn hóa địa phương và cảm nhận không khí lễ hội đặc sắc. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là lễ hội tín ngưỡng, nên ăn mặc lịch sự, giữ thái độ tôn kính. Về mặt tìm hiểu lịch sử, bạn nên tham khảo thêm các nguồn tư liệu chính thống để có cái nhìn đa chiều về nhân vật và sự kiện.