Hà Đồ và Lạc Thư là gì?
Hai hình đồ cổ phương Đông mang tên Hà Đồ và Lạc Thư từng được coi là những bản đồ sơ khai phác họa quy luật vận hành của vũ trụ. Nhiều học thuật cổ đại, trong đó có phong thủy, lấy chúng làm nền tảng. Về Hà Đồ, hình đồ này bao gồm 55 điểm, sắp xếp theo lối tương sinh của ngũ hành và âm dương, qua đó phản ánh sự vận hành của trời đất. Còn Lạc Thư chứa chín số, bố trí thành một hình vuông ma thuật, biểu thị trật tự và thế cân bằng của thế giới sau khi trời đất đã định hình. Từ hai đồ thư này, người xưa rút ra các con số, hình tượng và mối tương tác giữa những yếu tố cơ bản, tạo cơ sở cho tính toán và dự đoán trong phong thủy.
Theo Wikipedia, Lạc Thư còn được gọi là Cửu Cung Đồ, là một hình vuông ma thuật chuẩn bậc ba duy nhất. Nó thường đi đôi với Hà Đồ, và cả hai được dùng trong địa lý thuật, số thuật, triết học và khoa học tự nhiên sơ khai của Trung Hoa cổ. Tên Lạc Thư gắn với sông Lạc gần Lạc Dương, Hà Nam; tên Hà Đồ gắn với Hoàng Hà.
Nguồn gốc Hà Đồ và Lạc Thư có thật trong lịch sử không?
Không, nguồn gốc của cả hai đồ đều là truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng. Truyền thuyết kể rằng thời vua Vũ nhà Hạ, sau một trận đại hồng thủy, dân chúng cầu cúng thần sông Lạc. Một con rùa thần nổi lên, trên mai có hình Lạc Thư với các chấm tròn đại diện cho số từ một đến chín, xếp trong lưới ba nhân ba. Hà Đồ cũng gắn với truyền thuyết về con long mã xuất hiện trên Hoàng Hà.
Về mặt văn bản, Wikipedia dẫn các ghi chép cho thấy tài liệu sớm nhất khoảng năm 650 TCN còn mơ hồ, chỉ nói đến một "hình đồ sông". Đến khoảng năm 80 CN mới bắt đầu nói rõ đến một hình vuông ma thuật, và đến năm 570 CN mới có ví dụ cụ thể. Điều này cho thấy hình dạng mà chúng ta đang dùng ngày nay không phải là hình ảnh nguyên thủy từ thời thượng cổ, mà đã trải qua một quá trình định hình lâu dài.
Theo sách ghi chép tử vi 01, trước khi Khổng Tử san định lại Kinh Dịch, cả Hà Đồ lẫn Lạc Thư đều đã thất truyền. Hai đồ thư hiện hành được cho là do Khổng An, cháu đời thứ mười hai của Khổng Tử, sống vào đời Hán Vũ Đế, vẽ lại, nhưng căn cứ vào đâu thì không rõ. Cần lưu ý rằng đây là quan điểm được ghi trong sách tham khảo, và giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về niên đại cũng như nguồn gốc thật sự của hai hình đồ.
Cấu trúc của Hà Đồ và Lạc Thư khác nhau thế nào?
Hà Đồ và Lạc Thư khác nhau ở cách xếp số, ở vai trò sinh thành, và ở mục đích sử dụng. Bảng đối chiếu dưới đây tóm tắt những điểm chính.
| Tiêu chí | Hà Đồ | Lạc Thư |
|---|---|---|
| Số lượng điểm | 55 điểm | 9 số |
| Cách xếp | Theo cặp sinh thành, tương sinh ngũ hành | Theo hình vuông ma thuật ba nhân ba |
| Vị trí số | 1-6 ở Bắc, 2-7 ở Nam, 3-8 ở Đông, 4-9 ở Tây, 5-10 ở trung tâm | 1 ở Bắc, 9 ở Nam, 3 ở Đông, 7 ở Tây, 2 ở Tây Nam, 4 ở Đông Nam, 6 ở Tây Bắc, 8 ở Đông Bắc, 5 ở trung tâm |
| Tổng các hàng, cột, chéo | Không tạo thành ma phương | Đều bằng 15 |
| Vai trò | Thể hiện sự vận hành ban sơ của trời đất, tương sinh ngũ hành | Thể hiện trật tự và cân bằng sau khi trời đất định hình |
| Dùng vào đâu | Nghiên cứu sự vận động nguyên thủy, bản chất khí của đất và công trình | Nền tảng cửu cung, phi tinh, kỳ môn độn giáp, lục nhâm |
Vì sao ma phương 4-9-2 lại đặc biệt?
Theo Wikipedia, các số lẻ và số chẵn xen kẽ ở vòng ngoài của Lạc Thư. Bốn số chẵn nằm ở bốn góc, còn năm số lẻ tạo thành một hình chữ thập ở trung tâm. Tổng của mỗi hàng, mỗi cột và cả hai đường chéo đều bằng 15. Vì số 5 nằm ở ô trung tâm, tổng của hai ô bất kỳ đối xứng qua số 5 luôn bằng 10, tức là số của Hà Đồ. Ví dụ, ô góc đối diện với một ô góc khác cũng cộng lại thành 10.
Con số 15 này cũng gắn với số ngày trong mỗi chu kỳ của 24 tiết khí trong năm, theo ghi chú của Wikipedia. Đây là một trong những lý do khiến Lạc Thư được xem là mô hình cho cả thời gian lẫn không gian. Các công trình nghiên cứu được Wikipedia dẫn lại cho thấy hình vuông ma thuật từng được dùng làm cơ sở cho quy hoạch thành phố, thiết kế lăng mộ và đền thờ, đồng thời dùng để đánh dấu những không gian có ý nghĩa chính trị và tôn giáo.
Chín số Lạc Thư gắn với Hậu Thiên bát quái thành cửu cung như thế nào?
Theo Wikipedia, Lạc Thư thường được kết nối về mặt số thuật với bát quái, và tám quẻ được xếp vào tám ô ngoài. Vì bản đồ Trung Hoa đặt phương Bắc ở dưới, hình vuông ma thuật có số 1 ở dưới và số 9 ở trên được ưu tiên dùng hơn các cách xoay hoặc phản chiếu khác. Trong cách sắp xếp Hậu Thiên, số 1 và số 9 tương ứng với quẻ Khảm (nước) và quẻ Ly (lửa). Trong cách sắp xếp Tiên Thiên, chúng lại tương ứng với quẻ Khôn (đất) và quẻ Càn (trời).
Phong thủy cùng nhiều học thuật cổ đại khác đều lấy Hà Đồ và Lạc Thư làm nền tảng; riêng Lạc Thư, với chín số xếp theo hình vuông ma thuật, phản ánh trật tự và thế cân bằng của vũ trụ sau khi trời đất phân định. Hậu Thiên bát quái xuất hiện phổ biến nhất khi áp dụng cho nhà ở và văn phòng, trong khi Tiên Thiên bát quái phục vụ việc tìm hiểu chuyển động của trời đất và tương tác giữa các yếu tố nguyên sơ.
Bảng cửu cung dưới đây trình bày cách gắn số, quái, phương, hành và tên sao theo quy ước Hậu Thiên.
| Số | Quái | Phương | Hành | Tên sao |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Khảm | Bắc | Thủy | Nhất Bạch |
| 2 | Khôn | Tây Nam | Thổ | Nhị Hắc |
| 3 | Chấn | Đông | Mộc | Tam Bích |
| 4 | Tốn | Đông Nam | Mộc | Tứ Lục |
| 5 | Trung cung | Trung tâm | Thổ | Ngũ Hoàng |
| 6 | Càn | Tây Bắc | Kim | Lục Bạch |
| 7 | Đoài | Tây | Kim | Thất Xích |
| 8 | Cấn | Đông Bắc | Thổ | Bát Bạch |
| 9 | Ly | Nam | Hỏa | Cửu Tử |
Đường bay trung cung, Càn, Đoài, Cấn, Ly, Khảm, Khôn, Chấn, Tốn mà phi tinh dùng là gì?
Đường bay phi tinh là trình tự di chuyển của các sao qua chín cung theo một lộ trình cố định, xuất phát từ trung cung rồi đi qua Càn, Đoài, Cấn, Ly, Khảm, Khôn, Chấn, Tốn. Trong phong thủy Huyền Không Phi Tinh, mỗi sao từ Nhất Bạch đến Cửu Tử đều có một bản chất ngũ hành riêng và giữ một phương vị nhất định trong Lạc Thư cùng cửu cung; đồng thời, chúng dịch chuyển vị trí theo từng vận, tức chu kỳ hai mươi năm. Chính sự tương tác giữa các sao tại các cung vị theo thời gian tạo nên căn cứ để đánh giá tài vận, sức khỏe, sự nghiệp và nhân đinh của một gia tộc hay một khu vực.
Ở vận 8, những cung có vượng khí theo thành môn quyết gồm hướng Nam, Tây Nam, Tây, Tây Bắc, Bắc, Đông Bắc, Đông và Đông Nam. Muốn đặt bếp hoặc bố trí thủy để kích tài, người ta phải căn cứ vào những cung vị ấy. Chính thần được hiểu là nơi cao sơn của sao đương vận, tức nơi thu nhận khí vượng. Chẳng hạn, ở vận 1, Nhất Bạch giữ vai trò đương vận, nên phương vị Nhất thuộc Khảm được xem là chính thần.
Các phái phối quái vào số có thống nhất không?
Không, các phái không thống nhất, và đây là điểm cần nói rõ thay vì lặng lẽ chọn một bên. Wikipedia ghi nhận rằng trong cách sắp xếp Hậu Thiên, số 1 và số 9 tương ứng với Khảm và Ly; trong cách sắp xếp Tiên Thiên, chúng tương ứng với Khôn và Càn. Như vậy, cùng một con số nhưng tùy theo hệ Tiên Thiên hay Hậu Thiên mà quẻ đi kèm lại khác nhau.
Có sự phân biệt rõ hai loại bát quái. Tiên Thiên bát quái đặt Càn ở trên và Khôn ở dưới, biểu trưng cho thế cân bằng âm dương thuở ban đầu, thường được dùng để khảo sát những vấn đề liên quan đến bản chất khí của một khu đất hay một công trình. Hậu Thiên bát quái, theo cách mô tả của sách này, có Khảm ở trên và Ly ở dưới, được dùng phổ biến trong ứng dụng phong thủy nhà ở, văn phòng. Sự khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến cách phối quái vào số trong từng phép tính cụ thể.
Ngoài ra, sách Thuật số Lạc Thư (Kỳ Môn Độn Giáp nguyên thủy) đưa ra một quan điểm khác về nguồn gốc. Theo sách này, bảng Lạc Thư với thời gian cửu cung và không gian bát quái Hậu Thiên thuộc về dân tộc Lạc Việt, ra đời trước năm 2357 TCN; sách dẫn cổ sử Trung Hoa ghi rằng năm Mậu Thân đời vua Nghiêu, sứ giả người Việt thường ở phương Nam đã mang đến kinh đô Bình Dương một con rùa thần trên lưng có khắc chữ Khao Đẩu. Sách này cũng cho rằng từ Lạc Thư có nghĩa gốc là sách của dân Lạc. Đây là quan điểm riêng của sách, không phải quan điểm được giới nghiên cứu nói chung đồng thuận, nên cần được đọc như một cách lý giải độc lập.
Lạc Thư được dùng vào những phép tính nào?
Theo Wikipedia, Lạc Thư là một phần di sản của truyền thống toán học và bói toán Trung Hoa cổ, đồng thời là một biểu tượng quan trọng trong phong thủy, bộ môn địa lý thuật liên quan đến việc đặt đồ vật trong tương quan với dòng chảy của khí. Lạc Thư cùng với bát quái đôi khi được dùng như một biểu đạt dạng mạn đà la trong phong thủy địa lý thuật.
Sách Kỳ Môn Chỉ Quy, quyển 1 cho thấy kỳ môn độn giáp gắn với bát quái định vị và việc dùng lý số để luận cát hung. Sách Kỳ Môn Độn Giáp diệu bí của Khâu Kim Hán ghi rõ cách khởi cửu tinh bát môn: ngày Giáp Tý thì Thiên Bồng khởi ở cung Cấn tám, Thiên Nhuế ở Ly chín, rồi thuận phi qua chín cung; ngày Ất Sửu thì Thiên Bồng khởi ở Ly chín, Thiên Nhuế ở Khảm một. Sách cũng nêu cách khởi hưu môn theo từng nhóm ba ngày, và lưu ý rằng ba ngày thì chuyển một cung, không nhập vào trung năm. Đây là những ví dụ cụ thể cho thấy cửu cung Lạc Thư được dùng làm khung tính toán trong kỳ môn.
Sách Kỳ Môn Chỉ Quy, phần 34 lại nhấn mạnh nguyên tắc âm dương nhị độn phân tam nguyên, nghịch thuận các cung, và việc tra thái tuế, nguyệt kiến rồi đưa can chi vào trung cung để thuận phi cửu cung nhằm xét sinh khắc cát hung. Sách cũng nêu rằng trong cửu cung, các cung Càn, Khảm, Cấn, Ly được xem là cát túc, còn Khôn, Đoài, Chấn, Tốn là tứ tân, và trung cung thuộc thổ. Cách phân loại này cho thấy mỗi cung trong cửu cung có vai trò khác nhau tùy theo phép tính đang dùng.
Sách Lục Nhâm, quyển 1: Nhập môn trình bày cách an mười hai thiên tướng vào quẻ, bắt đầu từ sao Quý nhân rồi tiếp tục an mười một sao kế tiếp theo thứ tự vòng sao Quý nhân. Sách cũng ghi quy tắc an vòng sao Quý nhân theo can ngày, phân biệt ngày và đêm. Đây là một ví dụ khác cho thấy các phép tính lý khí đều dùng chung một khung phương vị và số học.
Vì sao nói mọi phép tính lý khí đều quy về chín ô số của Lạc Thư?
Cách nói này cần được hiểu một cách thận trọng. Đúng là nhiều phép tính lý khí trong học thuật phương Đông dùng chung một khung chín ô với các số từ một đến chín, gắn với tám quẻ và một trung cung. Wikipedia ghi nhận Lạc Thư là một phần di sản của truyền thống toán học và bói toán Trung Hoa cổ, và là biểu tượng quan trọng trong phong thủy. Huyền Không Phi Tinh dùng cửu cung và cửu tinh làm nền tảng để luận đoán. Sách Kỳ Môn Độn Giáp diệu bí và sách Kỳ Môn Chỉ Quy cho thấy kỳ môn cũng dùng cửu cung để khởi tinh và an môn. Sách Lục Nhâm cho thấy lục nhâm dùng thiên bàn và vòng sao theo phương vị.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi phép tính đều chỉ dựa vào Lạc Thư và không có gì khác. Mỗi phép tính còn có hệ thống riêng về can chi, ngũ hành, thần sát, và cách luận giải riêng. Lạc Thư đóng vai trò khung phương vị và số học chung, nhưng phần luận đoán cụ thể lại do từng phái quy định. Cũng cần lưu ý rằng các quan điểm về nguồn gốc, về cách phối quái vào số, và về cách dùng cửu cung đều không hoàn toàn thống nhất giữa các sách và các phái.
Những điểm cần lưu ý khi tra cứu Hà Đồ và Lạc Thư
Thứ nhất, cả hai đồ đều là truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng. Tài liệu sớm nhất còn mơ hồ, và hình dạng đang dùng ngày nay đã định hình qua nhiều thế kỷ.
Thứ hai, hình vẽ Hà Đồ và Lạc Thư mà chúng ta thấy ngày nay chỉ xuất hiện từ đời Tống. Trước đó, các tài liệu chỉ nhắc đến tên gọi hoặc mô tả gián tiếp, chứ không có hình vẽ cụ thể như bây giờ.
Thứ ba, các phái Tiên Thiên và Hậu Thiên phối quái vào số khác nhau. Cùng một con số có thể gắn với quẻ khác nhau tùy theo hệ đang dùng, và điều này ảnh hưởng đến kết quả luận đoán.
Thứ tư, không có phép tính lý khí nào cho ra kết quả cát hung tuyệt đối. Các sách đều nhấn mạnh rằng cát hung còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như can chi, ngũ hành, thần sát, và bối cảnh cụ thể. Người tra cứu nên xem đây là một hệ thống biểu tượng và quy luật để chiêm nghiệm, không phải là lời khẳng định chắc chắn về tương lai.
