TL;DR: Lễ gọi hồn, gọi vía là nghi lễ dân gian nhằm mời phần hồn hoặc vía được cho là đã rời khỏi thân thể trở về, thường làm khi trẻ bị ngã, người ốm đau, sợ hãi hoặc đi xa mới về. Người thực hiện có thể là người trong nhà (mẹ, bà) hoặc thầy cúng, bà đồng, tùy dân tộc và tình huống. Lễ vật đơn giản như trứng luộc, cơm nắm, trầu cau, gà, xôi, nhưng cách gọi tên, số lượng lễ vật và nghi thức khác nhau giữa người Việt (Kinh) và các dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Dao, Mông.
Lễ gọi hồn gọi vía là gì và vì sao người ta làm?
Lễ gọi hồn gọi vía là nghi lễ dân gian nhằm mời phần hồn hoặc vía được cho là đã rời khỏi thân thể trở về với người sống. Quan niệm dân gian cho rằng mỗi người có hồn và vía; khi bị ngã, bị ốm, gặp sợ hãi hoặc đi xa lâu ngày, vía có thể "đi lạc" và cần được gọi lại để người đó khỏi ngớ ngẩn, hay giật mình, hoặc mau khỏi bệnh.
Tục này có ở nhiều dân tộc, nhưng tên gọi, thời điểm và cách làm không giống nhau. Người Việt (Kinh) thường gọi là gọi hồn, gọi vía, hót vía; một số dân tộc thiểu số có nghi thức riêng do thầy cúng chủ trì.
Khi nào người ta làm lễ gọi hồn, gọi vía?
Người ta làm lễ gọi hồn, gọi vía khi có người trong nhà bị ngã, bị ốm đau, gặp sợ hãi, hoặc đi xa mới về. Ngoài ra, trẻ nhỏ hay giật mình, ngủ không yên cũng được cho là mất vía và được gọi vía.
Theo sách Phong tục thờ cúng của người Việt (Song Mai và Quỳnh Trang tuyển soạn, 2006), khi đứa trẻ bị ngã, gia đình làm lễ hót vía để trả vía về cho đứa trẻ[1]. Sách cũng ghi rõ cách làm: dùng một quả trứng luộc cắt làm 7 hoặc 9 miếng (gái 7, trai 9), cùng 7 hoặc 9 nắm cơm nhỏ, mang tới chỗ đứa trẻ bị ngã, hú gọi vía, tráo cơm và trứng 7 hoặc 9 lượt, sau đó mang về cho đứa trẻ ăn[1].
Với người lớn, lễ gọi hồn thường gắn với tang ma hoặc ốm nặng. Tục gọi hồn người chết được ghi nhận: nhà có người mất, dẫu nghèo đến đâu cũng cố mời được cô hồn về gọi hồn[2]. Tuy nhiên, tục này chủ yếu liên quan đến tang ma, không phải gọi vía người sống.
Ai làm lễ gọi hồn, gọi vía?
Người thực hiện lễ gọi hồn, gọi vía có thể là người trong gia đình hoặc thầy cúng, tùy theo dân tộc và mức độ nghi lễ. Với trẻ nhỏ bị ngã, mẹ hoặc bà thường tự làm lễ hót vía đơn giản tại nhà[1]. Với người ốm nặng hoặc nghi lễ lớn hơn, người ta mời thầy cúng hoặc bà đồng.
Trong tục gọi hồn người chết của người Việt xưa, người hành nghề gọi là cô hồn. Cô hồn phụng thờ ông Chiều bà Di, và nhà nào có người mất thường mời cô hồn về nhà gọi hồn[2]. Tuy nhiên, tác giả cũng bày tỏ sự hoài nghi về tính xác thực của tục này, cho rằng đó là "một thuật giả trả kiếm tiền"[2].
Ở các dân tộc thiểu số, thầy cúng thường là người chủ trì. Tuy nhiên, nguồn tư liệu chi tiết về nghi lễ gọi vía của từng dân tộc còn hạn chế trong phạm vi bài này.
Lễ vật trong lễ gọi hồn, gọi vía gồm những gì?
Lễ vật trong lễ gọi hồn, gọi vía thường đơn giản, gồm trứng luộc, cơm nắm, trầu cau, và có thể có gà, xôi, rượu tùy quy mô. Với lễ hót vía cho trẻ, lễ vật chính là trứng luộc và cơm nắm, số lượng 7 hoặc 9 tùy giới tính[1].
Với lễ gọi hồn người chết, lễ vật có thể gồm trầu cau và tiền để mời cô hồn. Phan Kế Bính ghi rằng trước hết phải nhờ một người bà con "lành vía" đặt quẻ, đưa ra một cơi trầu và một món tiền để cô hồn khấn[2].
So sánh với các lễ cúng khác trong tín ngưỡng dân gian, lễ vật gọi vía thường không cầu kỳ bằng lễ cúng đình, chùa. Điều này phản ánh tính chất gần gũi, gia đình của nghi lễ.
Cách làm lễ gọi vía cho trẻ bị ngã
Cách làm lễ gọi vía cho trẻ bị ngã được mô tả cụ thể trong sách Phong tục thờ cúng của người Việt. Dưới đây là các bước theo ghi chép của Song Mai và Quỳnh Trang (2006)[1]:
- Chuẩn bị lễ vật: một quả trứng luộc cắt làm 7 miếng (bé gái) hoặc 9 miếng (bé trai); 7 hoặc 9 nắm cơm nhỏ.
- Đến chỗ trẻ bị ngã: mang lễ vật tới đúng nơi trẻ bị ngã, hú gọi vía trẻ.
- Tráo cơm và trứng: tráo 7 hoặc 9 lượt, tức là đảo qua đảo lại số lễ vật.
- Cho trẻ ăn: mang cơm và trứng về cho trẻ bị ngã ăn. Nếu trẻ còn bé chưa nhai được, bố mẹ nhai mớm cho con[1].
Người xưa tin rằng sau khi ăn cơm và trứng này, trẻ sẽ lấy lại được vía và trở lại bình thường[1].
Sự khác nhau giữa các dân tộc trong tục gọi hồn, gọi vía
Tục gọi hồn, gọi vía có ở nhiều dân tộc nhưng cách làm và tên gọi khác nhau. Người Việt (Kinh) có tục hót vía cho trẻ, gọi hồn người chết. Các dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Dao, Mông cũng có nghi lễ gọi vía, thường do thầy cúng chủ trì với lễ vật và bài khấn riêng.
Tuy nhiên, trong phạm vi nguồn tư liệu của bài này, các ghi chép chi tiết về nghi lễ gọi vía của từng dân tộc thiểu số chưa được đề cập đầy đủ. Bài viết ghi nhận sự khác biệt về tên gọi và người chủ trì, nhưng không đi sâu vào từng dân tộc cụ thể để tránh suy đoán.
Đối chiếu quan điểm về tục gọi hồn
Tục gọi hồn có nhiều quan điểm khác nhau. Tục gọi hồn bị phê phán là một thuật giả trả kiếm tiền[2]. Tuy nhiên, đây là cách nhìn của một trí thức trong bối cảnh phong trào duy tân và bài trừ mê tín.
Ngày nay, tục gọi vía cho trẻ vẫn tồn tại ở nhiều vùng quê, nhưng thường được hiểu là một phong tục dân gian hơn là tín ngưỡng nghiêm ngặt. Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian coi đây là một trong những nghi lễ vòng đời, phản ánh quan niệm về hồn vía của người Việt.
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Khi tìm hiểu về tục gọi hồn, gọi vía, người đọc nên đặt nghi lễ trong bối cảnh văn hóa dân gian, không nên coi đó là phương pháp chữa bệnh thay thế y tế. Với trẻ bị ngã hoặc ốm, việc thăm khám bác sĩ vẫn là ưu tiên. Tục gọi vía có thể được thực hành như một nghi lễ an ủi tinh thần, nhưng không nên vì thế mà trì hoãn điều trị y khoa.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về nghi lễ gọi vía của từng dân tộc, nên tham khảo các công trình dân tộc học chuyên ngành, vì bài viết này chỉ tổng hợp từ các nguồn hiện có.
