Đờn ca tài tử Nam Bộ là gì và ra đời trong bối cảnh nào?
Đờn ca tài tử Nam Bộ là loại hình âm nhạc thính phòng của người dân phương Nam, hình thành và phát triển từ cuối thế kỷ XIX. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, loại hình này khởi đầu từ thể loại âm nhạc do các nho sĩ và nhạc quan cải tiến, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu tiêu khiển và tìm bạn tri âm, rồi nhanh chóng lan tỏa khắp 21 tỉnh, thành phố từ Ninh Thuận đến Cà Mau. Đây là dạng thức sinh hoạt tinh thần của đông đảo các thành phần trong xã hội.
Trên vùng đất Tây Ninh, nghệ thuật này được ghi nhận có vai trò quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển từ cuối thế kỷ XIX, từ những lớp truyền dạy ban đầu đã lan tỏa, bén rễ và trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Tại Long An, nghệ nhân và nhạc sư Nguyễn Quang Đại, một nhạc quan của triều đình Huế, đã dừng chân, sinh sống và dạy nhạc ở vùng đất Cần Đước vào những năm cuối thế kỷ XIX. Ông cùng các nghệ nhân, nhạc sĩ chỉnh lý, bổ sung và hoàn chỉnh 20 bài bản tổ, sáng tác 8 bài ngự và truyền dạy cho nhiều thế hệ học trò.
Cần phân biệt rõ: đây là âm nhạc thính phòng, không phải âm nhạc sân khấu hay âm nhạc nghi lễ. Không gian thực hành điển hình là chiếu đờn trong nhà, ngoài sân, hoặc trong đình, với một nhóm nhỏ người đờn và người ca ngồi đối diện nhau.
20 bài tổ là gì và vì sao được xem là hệ thống bài bản nền tảng?
20 bài tổ là bộ bài bản chuẩn mực mà người học Đờn ca tài tử cần nắm trước khi bước vào thực hành tự do. Theo tư liệu của Báo Tin Tức, tại vùng đất Cần Đước, nghệ nhân và nhạc sư Nguyễn Quang Đại cùng các nghệ nhân, nhạc sĩ đã chỉnh lý, bổ sung và hoàn chỉnh 20 bài bản tổ, đồng thời sáng tác 8 bài ngự và truyền dạy cho nhiều thế hệ học trò.
Cần lưu ý rằng giới nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất về việc ai là người đầu tiên hệ thống hóa 20 bài tổ, và mức độ đóng góp của từng cá nhân trong quá trình chỉnh lý. Tư liệu báo chí thường nhắc tới vai trò của Nguyễn Quang Đại ở Cần Đước, nhưng đây là một dòng chảy tập thể của nhiều thế hệ nghệ nhân ở nhiều địa phương. Bài viết này trình bày theo hướng ghi nhận vai trò nổi bật của Nguyễn Quang Đại như các nguồn báo chí đã nêu, đồng thời không khẳng định đó là nguồn gốc duy nhất.
Về cấu trúc, 20 bài tổ thường được phân thành các nhóm theo nhịp độ và sắc thái. Cách phân nhóm phổ biến trong giới thực hành như sau:
| Nhóm bài | Đặc điểm nhịp độ | Vai trò trong thực hành |
|---|---|---|
| Nhóm bài Bắc | Nhịp độ trung bình tới nhanh, tiết tấu rõ ràng | Bài mở đầu, luyện ngón và luyện hơi cho người mới |
| Nhóm bài Hạ | Nhịp chậm, sắc thái trang trọng | Thể hiện kỹ thuật nhấn nhá, thường dùng trong các dịp nghi lễ |
| Nhóm bài Nam | Nhịp chậm rãi, sắc thái trữ tình | Bài tủ của nhiều nghệ nhân ca, gắn với tâm tình người Nam Bộ |
| Nhóm bài Oán | Nhịp chậm, sắc thái da diết | Đòi hỏi kỹ thuật luyến láy cao, thường được chọn trong các cuộc giao lưu |
Bảng phân nhóm trên chỉ mang tính khái quát. Trong thực tế, cách xếp nhóm và tên gọi từng bài có thể khác nhau giữa các địa phương và giữa các thế hệ nghệ nhân. Đây là điểm mà giới nghiên cứu đã nhiều lần nêu ra: vấn đề thống nhất bài bản và các vấn đề liên quan trong truyền dạy cần có sự phối hợp giữa đội ngũ nghệ nhân giỏi chuyên môn từ 21 tỉnh, thành phố có phong trào Đờn ca tài tử phát triển và các cơ sở đào tạo âm nhạc dân tộc chính quy, nhằm tránh tình trạng tam sao thất bổn.
Cách chơi ngẫu hứng quanh chiếu đờn diễn ra như thế nào?
Ngẫu hứng trong Đờn ca tài tử không phải là chơi tùy tiện, mà là biến tấu có kiểm soát trên một khung bài bản đã thuộc lòng. Người đờn và người ca cùng dựa trên một bài tổ, nhưng mỗi lần trình diễn lại có thể thay đổi tiết tấu, thêm bớt mô típ, đổi cách luyến láy, miễn sao không phá vỡ cấu trúc nhịp và không làm người cùng diễn mất đường.
Theo Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên, nhà nghiên cứu Đờn ca tài tử Nam Bộ, chính nhờ truyền dạy mà cách diễn tấu sáng tạo trên nhạc khí, cách hòa ca độc đáo, điêu luyện, phong cách trình diễn hấp dẫn và đặc sắc được trao truyền lại cho đời sau. Nói cách khác, ngẫu hứng chỉ xuất hiện sau khi đã nắm chắc bài bản. Người mới học đờn trước hết phải đúng nhịp, đúng hơi, rồi mới được phép biến tấu.
Một buổi sinh hoạt quanh chiếu đờn thường diễn ra theo trình tự: người đờn mở đầu bằng một bài Bắc để lấy hơi và chỉnh dây, sau đó lần lượt chuyển sang các bài Hạ, Nam, Oán tùy theo tâm trạng và yêu cầu của người ca. Người ca có thể ca trọn bài, hoặc ca một đoạn rồi nhường cho người khác. Điều quan trọng là các nhạc cụ phải ăn ý với nhau và với giọng ca, không ai lấn át ai.
Nhạc cụ nào tham gia và vai trò từng nhạc cụ ra sao?
Bộ nhạc cụ cổ truyền trong Đờn ca tài tử gồm đờn kìm, đờn cò, đờn tranh và đờn bầu. Theo Báo Nhân Dân, đây là những nhạc cụ cổ truyền mà nghệ nhân chơi được ngày càng khan hiếm. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong tổng số 1.226 thành viên các câu lạc bộ và đội nhóm Đờn ca tài tử đang hoạt động, có 454 nghệ nhân, tài tử đờn và 772 nghệ nhân, tài tử ca. Sự chênh lệch này cho thấy số người ca đông hơn số người đờn, trong khi người đờn thường cần thời gian học dài hơn.
Mỗi nhạc cụ đảm nhận một vai trò khác nhau trong dàn hòa tấu. Đờn kìm thường giữ nhịp và dẫn đường cho cả nhóm. Đờn cò đảm nhận những câu luyến láy mềm mại, bám sát hơi ca. Đờn tranh tạo màu sắc réo rắt, thêm hoa mỹ cho giai điệu. Đờn bầu với âm sắc trầm ấm thường được dùng để nhấn vào những đoạn cần chiều sâu cảm xúc. Ngoài ra, trong một số buổi sinh hoạt còn có sáo, tiêu hoặc guitar phím lõm, nhưng thành phần này không cố định và tùy theo từng nhóm.
Đờn ca tài tử liên hệ với cải lương như thế nào?
Đờn ca tài tử là một trong những nguồn gốc trực tiếp của sân khấu cải lương. Từ một hình thức ca nhạc thính phòng trên chiếu đờn, các nghệ nhân dần đưa bài bản lên sân khấu, thêm nhân vật, thêm tích truyện, và hình thành nên loại hình sân khấu hát. Nhiều bài bản của Đờn ca tài tử, đặc biệt là các bài Nam và bài Oán, về sau trở thành chất liệu quen thuộc trong các vở cải lương.
Mối liên hệ này thể hiện ở ba điểm. Thứ nhất là bài bản: các làn điệu gốc của Đờn ca tài tử được cải biên và mở rộng để phù hợp với tình huống sân khấu. Thứ hai là nhạc cụ: dàn nhạc cải lương kế thừa bộ nhạc cụ cổ truyền và cách hòa tấu của Đờn ca tài tử. Thứ ba là lối ca: cách luyến láy, nhấn nhá, ngắt hơi của người ca tài tử được chuyển hóa thành kỹ thuật ca của nghệ sĩ cải lương.
Tuy vậy, cần phân biệt hai loại hình này. Đờn ca tài tử là sinh hoạt thính phòng, không có cốt truyện, không có nhân vật, người ca không hóa thân. Cải lương là sân khấu, có kịch bản, có vai diễn, có diễn xuất. Sự khác biệt này quan trọng vì nó giải thích vì sao cùng một bài bản nhưng cách trình diễn ở hai môi trường lại khác nhau.
Vì sao việc truyền dạy đang gặp khó khăn?
Việc truyền dạy Đờn ca tài tử hiện nay đối mặt với nhiều thách thức được các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý ghi nhận. Theo Báo Nhân Dân, loại hình nghệ thuật này chủ yếu phát triển mạnh ở vùng ngoại thành và trong tầng lớp trung niên; tình trạng già hóa hội viên các câu lạc bộ đang diễn ra mạnh; nghệ nhân chơi các nhạc cụ cổ truyền ngày càng khan hiếm, nhất là đờn cò, kìm, tranh, bầu; chế độ hỗ trợ cho nghệ nhân có hoàn cảnh khó khăn chưa phù hợp.
Bên cạnh đó, hoạt động sáng tạo mới về bài bản và nhạc khí chưa được nghệ nhân chú trọng và phát huy. Đội ngũ kế thừa trong độ tuổi thanh, thiếu nhi không nhiều. Một số câu lạc bộ không có nghệ nhân đờn, dẫn đến không còn duy trì sinh hoạt thường xuyên như trước đây, trong khi một số khác gặp khó khăn về tài chính và chưa có địa điểm để nghệ nhân thực hành truyền dạy và sinh hoạt đờn ca.
Tại Tây Ninh, soạn giả Đỗ Thành Phương, người có hơn 40 năm gắn bó với nghệ thuật Đờn ca tài tử, nhận định để bảo tồn cần có sự đầu tư bài bản, bao gồm việc xây dựng các trung tâm đào tạo, tổ chức các cuộc thi thường niên và tạo sân chơi để phát hiện, bồi dưỡng tài năng trẻ. Ông Lê Công Thuận, thành viên Câu lạc bộ Đờn ca tài tử Hiệp hội Du lịch tỉnh Tây Ninh, cho rằng loại hình này đòi hỏi kỹ thuật cao, từ việc học nhịp, học hơi đến luyện giọng, nên khó tiếp cận với lớp trẻ nếu thiếu sự định hướng và hỗ trợ phù hợp.
Về phía cơ quan quản lý, Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Quyết định số 973/QĐ-UBND về phê duyệt Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ trên địa bàn giai đoạn 2018-2020, và Kế hoạch số 2720/KH-UBND ngày 5/8/2022 về bảo tồn và phát huy giá trị di sản đến năm 2025. Đến nay, thành phố hiện có 229 câu lạc bộ, 84 đội nhóm Đờn ca tài tử đang hoạt động, với 6 Nghệ nhân Nhân dân và 13 Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực này.
Đờn ca tài tử đang được đưa vào đời sống đương đại bằng cách nào?
Hai hướng đi đang được triển khai song song: gắn di sản với du lịch và đưa di sản vào trường học, cộng đồng. Tại Tây Ninh, việc tích hợp Đờn ca tài tử vào các sản phẩm du lịch được xem là hướng đi mang tính chiến lược, trong bối cảnh địa phương xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn. Ông Dương Văn Thừa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Tây Ninh, cho biết du lịch văn hóa sẽ là trụ cột phát triển của địa phương trong thời gian tới, trong đó Đờn ca tài tử đóng vai trò trung tâm, và hiệp hội đang xây dựng các chương trình kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, đưa loại hình này vào các hoạt động gala và tour trải nghiệm.
Tuy nhiên, theo ông Thừa, một trong những hạn chế hiện nay là các câu lạc bộ còn hoạt động rời rạc, thiếu sự liên kết. Do đó cần hình thành mạng lưới kết nối, tạo thành chuỗi sản phẩm du lịch có chiều sâu, thay vì các hoạt động riêng lẻ.
Từ góc nhìn du khách, anh Đặng Tấn Tài đến từ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết khi trực tiếp trải nghiệm loại hình nghệ thuật này trong không gian văn hóa bản địa, chuyến đi không chỉ dừng lại ở tham quan thắng cảnh mà còn trở nên sâu sắc hơn về mặt cảm xúc. Theo anh Tài, nếu được xây dựng thành các chương trình trải nghiệm có lịch trình cụ thể, gắn với các điểm đến nổi bật, Đờn ca tài tử sẽ trở thành điểm nhấn rất riêng của du lịch Tây Ninh.
Song song với hướng du lịch, các liên hoan và giao lưu định kỳ vẫn là kênh duy trì phong trào quan trọng. Chương trình giao lưu Đờn ca tài tử Nam Bộ tỉnh Long An mở rộng lần thứ 28 năm 2024 diễn ra trong hai đêm 25 và 26 tháng 2, với sự tham gia của 8 ban Đờn ca tài tử đến từ Long An, Đồng Tháp, Kiên Giang, Vĩnh Long, Đồng Nai, Tiền Giang, Cần Thơ và Thành phố Hồ Chí Minh, cùng khoảng 150 nghệ nhân, tài tử đờn và tài tử ca. Sự kiện được tổ chức tại đình Vạn Phước, xã Mỹ Lệ, huyện Cần Đước, nơi lưu niệm Đức nghệ nhân tiền phong nhạc lễ, nhạc tài tử Nam Bộ Nguyễn Quang Đại, và được tổ chức hằng năm nhân ngày giỗ của ông vào ngày 16 tháng Giêng.
Người mới muốn tìm hiểu thì nên bắt đầu từ đâu?
Với người mới, lộ trình hợp lý là học nhịp trước, học hơi sau, rồi mới học bài. Cụ thể, cần nắm được cách đếm nhịp của các nhóm bài Bắc, Hạ, Nam, Oán, sau đó luyện hơi theo từng bài tổ, và chỉ khi đã thuộc vài bài mới nên tham gia sinh hoạt nhóm. Việc tham gia câu lạc bộ địa phương là cách tiếp cận thực tế nhất, vì đây là môi trường mà người học được nghe trực tiếp, được chỉnh sửa tại chỗ, và dần hình thành phản xạ hòa ca.
Cần lưu ý rằng học Đờn ca tài tử không giống học một bài hát phổ thông. Người học phải chấp nhận thời gian dài, phải chịu khó nghe nhiều phiên bản khác nhau của cùng một bài, và phải hiểu rằng không có một bản chuẩn duy nhất để đo mọi cách trình diễn. Sự đa dạng giữa các địa phương và các thế hệ nghệ nhân là đặc điểm của loại hình này, không phải là sai lệch cần loại bỏ.
