Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 có từ khi nào và vì sao chọn ngày ấy?

Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 là ngày gì?

Ngày Di sản văn hóa Việt Nam là ngày 23 tháng 11 hằng năm, do Thủ tướng Chính phủ quyết định lấy làm ngày kỷ niệm chung cho toàn ngành di sản và cho xã hội. Quyết định số 36/2005/QĐ-TTg ngày 24 tháng 02 năm 2005, do Thủ tướng Phan Văn Khải ký, nêu tại Điều 1: "Hàng năm lấy ngày 23 tháng 11 là 'Ngày Di sản văn hóa Việt Nam'"¹. Đây không phải ngày nghỉ lễ theo quy định, mà là ngày kỷ niệm ngành và ngày để các cơ quan, đơn vị tổ chức hoạt động tuyên truyền về di sản.

Căn cứ để ban hành quyết định gồm Luật Tổ chức Chính phủ ngày 25 tháng 12 năm 2001, Luật Di sản văn hóa ngày 29 tháng 6 năm 2001, và đề nghị của Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin¹. Mục đích được ghi ngay trong phần căn cứ: phát huy truyền thống và ý thức trách nhiệm của những người làm công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam, động viên các tầng lớp xã hội tham gia tích cực vào sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc¹.

Vì sao chọn đúng ngày 23/11?

Ngày 23/11 được chọn vì trùng với ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 65/SL năm 1945 về bảo tồn cổ tích trong toàn cõi Việt Nam. Theo Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sắc lệnh 65/SL ban hành ngày 23 tháng 11 năm 1945, hơn hai tháng sau khi nước nhà giành được độc lập, là sắc lệnh đầu tiên của Nhà nước ta đặt nền móng cho sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa dân tộc². Cùng nhận định này, bài viết của Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh ghi: "Sắc lệnh 65 ngày 23/11/1945 - Sắc lệnh đầu tiên về bảo tồn di sản văn hóa"³.

Nói cách khác, ngày 23/11 có hai lớp nghĩa chồng lên nhau: một mốc lịch sử lập pháp năm 1945 và một ngày kỷ niệm hành chính năm 2005. Quyết định 36/2005/QĐ-TTg không dẫn lại Sắc lệnh 65 trong phần căn cứ, nhưng việc chọn trùng ngày cho thấy sự kế thừa mốc lịch sử ấy.

Sắc lệnh 65/SL năm 1945 nói gì?

Sắc lệnh 65/SL ngắn gọn nhưng súc tích, khẳng định việc bảo tồn cổ tích "là việc rất cần trong công cuộc kiến thiết nước Việt Nam". Khái niệm "cổ tích" trong sắc lệnh ngày nay được gọi là di sản văn hóa, gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể².

Nguyên văn sắc lệnh được Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chép lại như sau²:

• Phần mở đầu: "Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa. Xét rằng việc bảo tồn cổ tích là việc rất cần trong công cuộc kiến thiết nước Việt Nam. Xét rằng Đông Phương Bác cổ Học viện có nhiệm vụ bảo tồn tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam. RA SẮC LỆNH".
• Điều thứ nhất: "Đông Phương Bác cổ Học viện (Việt Nam Oriental Institute) có nhiệm vụ bảo tồn tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam."
• Điều thứ hai: "Đông Phương Bác cổ Học viện từ nay sẽ thay Pháp quốc Viễn đông Bác cổ học viện (École Francaise d'Extrême-Orient) bãi đi."
• Điều thứ ba: "Những luật lệ về việc bảo tồn cổ tích vẫn để nguyên như cũ."
• Điều thứ tư: "Cấm phá hủy những đình chùa, đền, miếu hoặc những nơi thờ tự khác, những cung điện, thành, quách cùng lăng mộ chưa được bảo tồn. Cấm phá hủy những bi ký, đồ vật, chiếu sắc, văn bằng, giấy má, sách vở có tính cách tôn giáo hay không, nhưng có ích cho lịch sử mà chưa được bảo tồn."
• Điều thứ năm: "Chính phủ vẫn công nhận nguyên tác những khoản trợ cấp hàng năm của toàn quốc, của mỗi kỳ hay mỗi tỉnh cho Đông Phương Bác Cổ học viện..."
• Điều thứ sáu: "Các ông Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Bộ Quốc gia giáo dục chiểu sắc lệnh này thi hành."

Điều đáng chú ý là Sắc lệnh 65/SL ra đời trong bối cảnh đất nước còn muôn vàn khó khăn với giặc dốt, giặc đói, giặc ngoại xâm². Việc ban hành một văn bản pháp lý về bảo tồn cổ tích ngay trong giai đoạn ấy được các tài liệu hiện hành đánh giá là thể hiện tầm nhìn xa của Chủ tịch Hồ Chí Minh²³.

Sắc lệnh 65/SL được lưu giữ thế nào?

Tập Sắc lệnh gồm 117 Sắc lệnh của Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ban hành từ 30/8/1945 đến ngày 28/2/1946 đã được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016 của Thủ tướng Chính phủ². Như vậy, bản thân văn bản chứa Sắc lệnh 65/SL cũng là một bảo vật quốc gia.

Quyết định 36/2005/QĐ-TTg quy định những gì?

Ngoài Điều 1 lấy ngày 23/11, quyết định còn đặt ra yêu cầu tổ chức nghiêm ngặt. Điều 2 quy định việc tổ chức Ngày Di sản văn hóa Việt Nam hằng năm "phải thiết thực, không phô trương lãng phí" và đảm bảo bốn yêu cầu¹:

• Giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm bảo vệ di sản văn hóa Việt Nam trong toàn dân.
• Tăng cường ý thức trách nhiệm, niềm tự hào của những người làm công tác bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc.
• Động viên phong trào thi đua lao động sản xuất, nâng cao kỷ luật, đạo đức cách mạng của cán bộ, công chức, viên chức trong ngành văn hóa - thông tin nói chung và trong lĩnh vực di sản văn hóa nói riêng.
• Biểu dương, khen thưởng kịp thời đối với cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc trong sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc theo quy định của pháp luật về thi đua khen thưởng.

Điều 3 giao các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động chỉ đạo tổ chức các hoạt động nhân Ngày Di sản văn hóa Việt Nam theo đúng nội dung Điều 2; bố trí kinh phí trong dự toán chi ngân sách nhà nước được giao hàng năm và huy động các nguồn hỗ trợ khác¹. Điều 4 quy định quyết định có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày đăng Công báo¹.

Ngày 23/11 có phải ngày nghỉ lễ không?

Không. Quyết định 36/2005/QĐ-TTg chỉ quy định lấy ngày 23/11 làm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam và yêu cầu tổ chức thiết thực, không phô trương lãng phí; văn bản không đặt ra chế độ nghỉ làm, nghỉ học hay nghỉ hưởng nguyên lương¹. Đây là ngày kỷ niệm ngành, không nằm trong nhóm ngày nghỉ lễ theo luật lao động.

Các cơ quan văn hóa thường hưởng ứng ngày này thế nào?

Căn cứ Điều 3 của quyết định, các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động chỉ đạo tổ chức hoạt động nhân ngày này¹. Trên thực tế, các cơ quan di sản, bảo tàng, trường đào tạo ngành văn hóa thường chọn dịp 23/11 để tổ chức hoạt động chuyên môn và tuyên truyền. Ví dụ, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh nhân dịp kỷ niệm 79 năm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 65/SL và 19 năm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam đã đăng bài giới thiệu sự kiện lịch sử và ý nghĩa của ngày này³.

Bảng mốc văn bản liên quan

Phân biệt với Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11

Hai ngày liền nhau hay bị nhầm. Ngày 23/11 là Ngày Di sản văn hóa Việt Nam theo Quyết định 36/2005/QĐ-TTg, còn ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam, một ngày kỷ niệm khác và là ngày nghỉ từ năm 2026.

Vài nét về bối cảnh ra đời của Sắc lệnh 65/SL

Theo Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ngay khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời ngày 2/9/1945, Chính phủ Lâm thời do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu đã ban hành kịp thời các sắc lệnh điều chỉnh nhiều mối quan hệ xã hội khác nhau, trong đó có Sắc lệnh 65/SL². Trước khi có sắc lệnh này, ngày 13/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm và dự Lễ kỷ niệm Lý Bát Đế tại làng Đình Bảng (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh). Tại đây, Người căn dặn: "đi lễ cốt ở lòng thành, cứ gì có mâm bạch ngọc mới là quý..."².

Cũng theo nguồn này, ngày 19/9/1954, trước khi về tiếp quản Thủ đô Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gặp gỡ, nói chuyện và giao nhiệm vụ cho cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên phong (Sư đoàn 308) tại Đền Hùng, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ². Tại Đền Giếng, Người căn dặn: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước"². Ngày 15/2/1965, Người về thăm di tích Côn Sơn, xã Cộng Hòa, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương².

Những sự kiện này cho thấy sự quan tâm liên tục của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với di sản văn hóa, từ trước khi Sắc lệnh 65/SL ra đời cho đến nhiều năm sau. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các chi tiết kể trên được ghi lại trong bài viết của Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, không phải là văn bản gốc của sắc lệnh.

Quy mô di sản của Việt Nam qua số liệu

Theo thống kê của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tính đến giữa năm 2024, trên toàn quốc có hơn 40.000 di tích, trong đó có 8 Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận, 130 di tích quốc gia đặc biệt, 3.621 di tích quốc gia, hơn 10.000 di tích cấp tỉnh³. Về di sản văn hóa phi vật thể, có khoảng 70.000 di sản đã được kiểm kê trên địa bàn cả nước, 15 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp; 9 di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới của UNESCO; 498 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 265 hiện vật, nhóm hiện vật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia³. Đặc biệt, Quần thể danh thắng Tràng An hiện là di sản hỗn hợp thế giới duy nhất không chỉ ở Việt Nam mà cả khu vực Đông Nam Á³.

Các con số này là số liệu của nguồn tại thời điểm giữa năm 2024, không phải số liệu cập nhật đến nay, nên khi trích dẫn cần ghi rõ mốc thời gian.

Ngày Di sản văn hóa Việt Nam có phải ngày lễ lớn của quốc gia không?

Theo Quyết định 36/2005/QĐ-TTg, đây là ngày kỷ niệm hằng năm của ngành di sản và của xã hội, không phải ngày nghỉ lễ theo luật lao động¹. Các hoạt động nhân ngày này do các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động chỉ đạo tổ chức, bố trí kinh phí trong dự toán chi ngân sách nhà nước được giao hàng năm và huy động các nguồn hỗ trợ khác¹.

Kết luận

Ngày 23/11 hằng năm là Ngày Di sản văn hóa Việt Nam, được lập theo Quyết định 36/2005/QĐ-TTg ngày 24/2/2005 do Thủ tướng Phan Văn Khải ký. Ngày này gắn với Sắc lệnh 65/SL ngày 23/11/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn bản đầu tiên đặt nền móng cho sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Đây không phải ngày nghỉ lễ, mà là dịp để các cơ quan, đơn vị và cộng đồng nhìn lại và hành động thiết thực cho di sản.