Tết Hoa mào gà của người Cống ở Điện Biên có gì đặc biệt?

Tết Hoa mào gà là gì và của dân tộc nào?

Tết Hoa mào gà là lễ hội lớn nhất trong năm của người Cống ở tỉnh Điện Biên, thường được tổ chức vào cuối tháng 11, đầu tháng 12 Dương lịch, tức khoảng rằm tháng 10 Âm lịch theo ghi chép ở xã Pa Thơm, nơi các nguồn nói chi tiết nhất^[1][2]. Các nguồn khác ghi khác đi: theo VnExpress (2020), người Cống ở bản Huổi Moi nay ăn Tết theo lịch Tết Nguyên đán nhưng bắt đầu sớm hơn, từ 28 tháng Chạp, còn trước kia vào tháng 10 Âm lịch khi thu hoạch xong^[3]; Báo Văn hóa ghi Tết hoa ở xã Nậm Kè vào tháng 9 Âm lịch, khi hoa mào gà nở đỏ^[4]. Trong tiếng Cống, lễ hội này còn được gọi là Mền Loóng Phạt Ái, và trong các văn bản hành chính, báo chí, lễ hội cũng được ghi là Tết hoa dân tộc Cống^[2]. Đây là dịp kết thúc một năm cũ, đánh dấu thời điểm mùa màng đã thu hoạch xong và cộng đồng bước vào quãng nghỉ ngơi, vui chơi^[1][2].

Lễ hội đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào ngày 29/8/2019^[1][2].

Theo thông tin của VietnamPlus và Báo Tin tức (TTXVN), cộng đồng người Cống ở Điện Biên cư trú tại các bản Púng Bon, Huổi Moi (xã Pa Thơm, huyện Điện Biên, địa giới trước 7/2025), bản Nậm Kè (xã Nậm Kè, huyện Mường Nhé, trước 7/2025) và bản Lả Chà (xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ, trước 7/2025)^[1].

Vì sao hoa mào gà lại giữ vị trí trung tâm trong ngày Tết?

Hoa mào gà không chỉ là vật trang trí. Theo quan niệm của người Cống, đây là loài hoa linh thiêng, biểu tượng của sự may mắn, tốt đẹp, là cầu nối hai thế giới âm dương và là con đường mà linh hồn tổ tiên đi từ thế giới thiêng về nơi thờ cúng^[1]. Ông Nạ Văn Phanh, thầy cúng của đồng bào Cống ở xã Pa Thơm, cho biết với người Cống, hoa mào gà là hoa linh thiêng nên không thể thiếu trong lễ cúng; hoa còn được quan niệm là để xua đuổi tà ma phá hoại mùa màng và là cầu nối tâm linh giữa các thành viên trong gia đình với những người đã khuất^[2].

Trong quan niệm dân gian của cộng đồng, nếu chưa tổ chức Tết Hoa mào gà thì chưa ai được phép đi phát nương, rẫy, đào củ mài và vui chơi ca hát^[1][2]. Đây là một dạng lệ làng gắn với mùa vụ: lễ hội đóng vai trò mốc mở đầu cho chu kỳ lao động mới.

Lễ hội diễn ra trong bao lâu và gồm những phần nào?

Lễ hội kéo dài từ hai đến ba ngày và chia thành hai phần: phần lễ và phần hội^[2]. Phần lễ mang tính thiêng liêng, hướng cả cộng đồng về cội nguồn tổ tiên và bày tỏ lòng biết ơn với các thần linh, các quan thổ thần thổ địa nơi đồng bào sinh sống, đồng thời cầu xin những điều tốt đẹp cho năm mới^[1][2]. Phần hội diễn ra trong không khí tưng bừng, cả bản, cả mường cùng hát dân ca, nhảy múa và ném hạt giống thóc, ngô ra không gian xung quanh với mong ước vạn vật sinh sôi nảy nở^[1].

Ai đứng ra chủ trì nghi lễ?

Già làng thường kiêm luôn thầy cúng, và nhà già làng là nơi diễn ra lễ cúng^[1]. Trước khi lễ diễn ra khoảng một tuần, thầy cúng chọn ngày lành, tháng tốt, tránh ngày mất, ngày chôn cất của những người quá cố trong bản^[1]. Sáng sớm ngày diễn ra lễ, chủ mỗi gia đình lên nương lúa hái hoa mào gà, mang đến nhà thầy cúng và cùng nhau trang trí hoa từ gốc tới ngọn trên một cây tre dựng giữa nhà^[1]. Mỗi gia đình mang đến nhà thầy cúng một con gà trống và một chai rượu; mâm cúng đặt ngay ngắn dưới gốc cây hoa^[1].

Thời điểm cúng có gì đáng chú ý?

Theo Báo Tin tức (TTXVN), lễ cúng diễn ra vào một buổi xế chiều, vì người Cống quan niệm tổ tiên, người đã khuất và các vị thần linh chỉ về nhà, về bản vào buổi xế chiều đến ban đêm^[2]. Lễ cúng bắt đầu khi những hồi trống, chiêng vang lên báo hiệu^[1].

Nghi lễ chính diễn ra như thế nào?

Trình tự nghi lễ được các bản tin TTXVN ghi lại khá chi tiết. Ngày diễn ra lễ cúng, già làng phát lệnh cấm bản, nghĩa là người trong và ngoài bản không được tự do ra vào bản; người Cống quan niệm ai làm trái lệ làng sẽ bị ốm đau và gặp nhiều điều không may mắn^[1]. Sau khi hoa được trang trí trên cây tre, thầy cúng ngồi trước mâm cúng, kính cẩn mời các thần linh, tổ tiên về dự lễ, xin phép tổ chức Tết Hoa mào gà cho bản và dâng lễ vật^[1]. Những con vật hiến sinh sau đó được mang đi làm thịt để chuẩn bị mâm cỗ cúng gồm rượu và thịt gà luộc, vẫn đặt ở vị trí ban đầu; thầy cúng trịnh trọng xướng lời mời các thần linh, tổ tiên ăn cỗ^[1].

Thầy cúng thay mặt dân bản báo cáo tình hình mùa màng, chăn nuôi, sức khỏe của bà con trong năm qua và cầu xin các thần linh, tổ tiên phù hộ dân bản sang năm mới dồi dào sức khỏe, mùa màng bội thu, gà lợn đầy chuồng, cầu cho mọi sự tốt lành may mắn đến với bản mường; sau đó thầy nâng chén rượu chúc mừng mọi người^[1]. Kết thúc nghi lễ chung, thầy cúng lần lượt đi cúng cho từng nhà; mỗi gia đình kết sẵn một vòng hoa mào gà nhỏ đặt vừa đầu người, treo trên một chiếc sào gác ngang xà gian chính giữa nhà, và thầy thay lời gia chủ khấn cầu trước bàn thờ^[1].

Cũng theo Báo Tin tức, trong những ngày lễ, nhân dân trong bản dâng lễ vật gồm gạo, bánh chưng, củ, quả trồng được trên nương tại nhà thầy cúng; sau nghi lễ này, các gia đình trong bản bắt đầu cúng gia tiên^[2]. Đạo cụ dùng trong lễ cúng gồm trống và chiêng đồng; chiêng của người Cống có pha bạc nên tiếng đánh lên vang giòn và ngân xa^[1].

Phần hội có gì và vì sao không khí lại quan trọng đến vậy?

Phần hội là lúc cả bản, cả mường cùng hân hoan trong điệu xòe và hát những làn điệu dân ca truyền thống^[1]. Mọi người cùng nhảy múa, hát ca và ném những hạt giống thóc, ngô ra khắp không gian xung quanh với mong ước vạn vật sẽ sinh sôi nảy nở như những trận mưa hạt giống^[1]. Buổi tối, khi men rượu đã ngấm, mọi người tập trung ở nhà văn hóa gõ chiêng, hát múa tưng bừng; người đến xem hò reo, cổ vũ náo nhiệt^[2].

Tết Hoa mào gà còn là dịp để đồng bào Cống nghỉ ngơi, vui chơi, thư giãn sau những ngày lao động miệt mài; là dịp để con cháu tạ ơn ông bà, cha mẹ, tạ ơn trời đất, thần linh đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con người khỏe mạnh, và cầu xin những điều tốt đẹp cho một năm mới^[2].

Các mốc thời gian và sự kiện liên quan

Người Cống ở Điện Biên sinh sống và canh tác ra sao?

Theo Báo Tin tức, dân tộc Cống canh tác chủ yếu là làm ruộng nước và nương rẫy, một năm một vụ chính; ngoài ra còn trồng trọt các loại rau màu trên đất bãi ven sông, suối và phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm^[2]. Đời sống tinh thần của người Cống thể hiện qua nhiều phong tục, tập quán, lễ hội như Tết hoa, lễ cúng bản, lễ cúng tổ tiên, lễ cưới, lễ lên nhà mới, lễ tạ ơn; trong đó Tết Hoa mào gà là lễ hội độc đáo nhất vì đây là nghi lễ trong ngày Tết cổ truyền, có nghĩa là kết thúc một năm cũ^[2].

Cần lưu ý gì khi tìm hiểu về lễ hội này?

Các nguồn báo chí hiện có mô tả lễ hội chủ yếu qua quan sát thực địa và phỏng vấn người trong cuộc, tập trung vào các bản ở xã Pa Thơm, huyện Điện Biên (trước 7/2025). Thông tin về các bản khác như Nậm Kè (huyện Mường Nhé cũ) hay Lả Chà (huyện Nậm Pồ cũ) chưa được các bài báo nêu chi tiết về nghi lễ. Vì vậy, khi đọc các mô tả về trình tự cúng, thời điểm cúng hay lễ vật, người đọc nên hiểu đây là ghi chép về một địa bàn cụ thể, không phải quy tắc chung cho toàn bộ cộng đồng người Cống ở Điện Biên.

Cho đến nay, chưa có tài liệu học thuật chuyên sâu nào được công bố rộng rãi về sự khác biệt trong cách tổ chức Tết Hoa mào gà giữa các bản người Cống ở Điện Biên. Các mô tả hiện có chủ yếu đến từ báo chí và thông tin do chính quyền địa phương cung cấp.

Hỏi đáp nhanh

Tết Hoa mào gà diễn ra vào thời gian nào trong năm?

Ở xã Pa Thơm, thường vào cuối tháng 11, đầu tháng 12 Dương lịch, tức khoảng rằm tháng 10 Âm lịch, sau khi mùa màng đã thu hoạch xong^[1][2]; các bản khác có thể ăn vào thời điểm khác^[3][4].

Hoa mào gà có vai trò gì trong lễ hội?

Theo quan niệm của người Cống, hoa mào gà là hoa linh thiêng, biểu tượng may mắn, cầu nối giữa người sống với tổ tiên và thần linh, đồng thời được cho là có tác dụng xua đuổi tà ma phá hoại mùa màng^[1][2].

Lễ hội này có phải của riêng người Cống ở Pa Thơm không?

Không. Tết Hoa mào gà là lễ hội của người Cống ở Điện Biên, nhưng các ghi chép hiện có tập trung nhiều nhất vào xã Pa Thơm, huyện Điện Biên (trước 7/2025)^[1][2].

Gợi ý của Nhật Nguyệt: đọc Tết Hoa mào gà như thế nào cho đúng?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: khi tìm hiểu một lễ hội của cộng đồng dân tộc thiểu số, nên phân biệt rõ ba lớp thông tin. Lớp thứ nhất là dữ kiện lịch pháp và hành chính: mốc ghi danh di sản, thời gian tổ chức, địa bàn cư trú. Lớp thứ hai là quan niệm của cộng đồng: vì sao hoa mào gà lại linh thiêng, vì sao phải cấm bản trong ngày cúng. Lớp thứ ba là diễn giải của người ngoài, bao gồm cả báo chí và các trang tra cứu. Ba lớp này không thay thế nhau. Việc ghi danh di sản không xác nhận tính linh nghiệm của nghi lễ, và việc một nghi lễ được xem là thiêng liêng cũng không cần chứng minh bằng tiêu chuẩn khoa học. Điều đáng ghi nhận là cộng đồng vẫn duy trì được một chu kỳ lễ hội gắn chặt với chu kỳ mùa vụ, và chính quyền huyện Điện Biên (trước 7/2025) đã tổ chức lễ hội năm 2023 tại xã Pa Thơm để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này^[1][2].