Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là gì và ra đời từ bao giờ?
Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là một lễ hội truyền thống đặc sắc của cư dân miền biển Đồ Sơn (Hải Phòng), được tổ chức vào ngày 9 tháng 8 âm lịch hằng năm. Đây không chỉ là một cuộc thi đấu giữa hai con trâu, mà là một sinh hoạt văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật truyền thống phản ánh đời sống vật chất lẫn tâm linh của một cộng đồng cư dân ven biển. Theo truyền thuyết và thần tích, lễ hội có từ khoảng thế kỷ XVIII, gắn với tín ngưỡng cầu thịnh vượng và hạnh phúc cho người dân địa phương.
Người Đồ Sơn kể lại rằng vào một đêm rằm tháng 8, dân miền biển nhìn thấy một tiên ông đang say sưa ngắm hai chú trâu chọi nhau trên những con sóng bạc. Từ đó, hội chọi trâu trở thành nguồn cội trong đời sống tâm linh của người Đồ Sơn. Thời điểm chính mở hội rơi vào bước chuyển từ vụ cá nam sang vụ cá bắc, khi ngư dân nhàn rỗi và ít gặp mưa bão. Điều này cho thấy lễ hội gắn chặt với nhịp sinh hoạt của cư dân đánh cá.
Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh
Theo các nhà nghiên cứu, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn có sự giao thoa giữa yếu tố văn hóa nông nghiệp đồng bằng và văn hóa cư dân vùng ven biển. Nó gắn liền việc thờ cúng thủy thần với nghi lễ chọi trâu và hiến sinh trâu. Tính thượng võ thể hiện từ phần lễ đến phần hội cũng chính là tinh thần văn hóa truyền thống của người Việt qua các thế hệ.
Lễ hội mang ý nghĩa cầu mong "nhân khang, vật thịnh", tưởng nhớ công ơn các vị thần, duy trì kỷ cương làng xã. Theo quan niệm cổ xưa, nếu trâu làng nào thắng trận, năm ấy cả làng sẽ gặp nhiều may mắn, mưa thuận gió hòa, mọi người bình yên trong suốt hành trình đi biển. Đặc biệt, dù thắng hay thua, sau khi kết thúc lễ hội, các trâu đều được mổ thịt tế lễ trời đất, cầu mùa màng thuận hòa. Người ta tin rằng ăn thịt trâu chọi trong dịp lễ hội sẽ gặp nhiều điều may mắn.
Một điểm độc đáo của lễ hội là tinh thần cộng đồng thể hiện qua câu tục ngữ "Trống mọi làng cùng đánh, thánh mọi làng cùng thờ". Vị thánh mà mọi làng cùng thờ là thượng đẳng thần "Điểm Tước thần vương", thành hoàng của cả tổng Đồ Sơn. Khi vào hội, tất cả các địa phương đều tham gia.
Cấu trúc lễ hội: phần lễ và phần hội
Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội, đan xen vào nhau.
Phần lễ
Phần lễ giữ nguyên những nghi thức truyền thống với các nghi lễ trang trọng. Mở đầu là lễ tế thần Điểm Tước, sau đó là lễ rước kiệu bát cống, long đình cờ thần bay phấp phới, rộn rã trong tiếng nhạc bát âm dẫn trâu đi trình thành hoàng làng. Phần lễ chủ yếu diễn ra trước phần hội mấy ngày, trong một thế giới tâm linh kỳ diệu.
Trước kia, lễ tế thần diễn ra ở tất cả các giáp của tổng Đồ Sơn với sự linh đình về vật lễ tế cũng như các thủ tục hành lễ. Ngày nay, việc tế thần được tổ chức ở từng phường, xã, đa phần do các già làng làm chủ lễ, để cầu xin khí thiêng của sông núi, đất trời và vùng biển cho được thắng cuộc chọi trâu ngày hôm sau.
Phần hội
Phần hội diễn ra vào ngày 9 tháng 8 âm lịch với nhiều hoạt động mang đậm bản sắc dân tộc. Điệu múa khai hội do 24 tráng niên của làng chia thành hai hàng trình diễn, vừa uyển chuyển vừa mạnh mẽ, màu sắc biến hóa linh hoạt và huyền ảo trong âm thanh của trống, thanh la.
Ngày hội chọi trâu không chỉ mang lại niềm vui cho mọi người mà còn là một thú chơi lắm công phu, từ việc chọn trâu, mua trâu, nuôi trâu đến luyện trâu đều là cả một sự kiên trì, kỳ công. Sự dũng mãnh, ngoan cường của trâu chọi là biểu tượng gửi gắm ý nguyện và khí phách của người Đồ Sơn giàu tinh thần thượng võ.
Quá trình khôi phục và công nhận di sản
Năm 1990, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được khôi phục lại và được Nhà nước xác định là một trong 15 lễ hội quốc gia. Lễ hội không chỉ có giá trị văn hóa, tín ngưỡng độc đáo mà còn là điểm du lịch hấp dẫn. Đến năm 2024, lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm vinh dự, đồng thời là trách nhiệm lớn của chính quyền và nhân dân quận Đồ Sơn trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển lễ hội.
Trong suốt 35 năm qua, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không ngừng được hoàn thiện, nâng cao về quy mô, nâng tầm về chất lượng, đồng thời vẫn giữ nguyên những yếu tố dân gian, những giá trị văn hóa truyền thống của tiền nhân để lại. Theo Giáo sư Đặng Cảnh Khanh, Chủ tịch Hội đồng khoa học Quỹ Văn hiến Việt Nam, vượt qua mọi khó khăn trở ngại và những cuộc trao đổi, tranh luận trên các diễn đàn khoa học cũng như trong thực tiễn, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã tồn tại và khẳng định rõ hơn những mặt giá trị văn hóa tinh thần của nó. Lễ hội không chỉ thể hiện các giá trị văn hóa như một phần của tổng thể các di sản văn hóa vật chất và tinh thần của mảnh đất Đồ Sơn, mà còn thể hiện giá trị về sự gắn kết cộng đồng.
Những tranh cãi và biến tướng hiện đại
Bên cạnh những giá trị tích cực, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn cũng đối mặt với không ít tranh cãi và biến tướng trong thời hiện đại.
Thương mại hóa và thu phí
Theo phản ánh của người dân, qua thời gian, việc tổ chức lễ hội đã đi chệch khỏi ý nghĩa ban đầu, bị thương mại hóa. Nhiều người cho rằng ban tổ chức thu quá nhiều loại phí. Một số chủ trâu chọi cho biết họ đã phải đóng rất nhiều loại phí vô lý để mua suất cho trâu chọi. Điều này làm mất đi tính cộng đồng và ý nghĩa tâm linh vốn có của lễ hội.
Tệ nạn cá cược và bạo lực
Lễ hội cũng là nơi tồn tại nhiều biến tướng trá hình, như cổ súy cho bạo lực, tệ nạn cá cược. Nhiều lễ hội chọi trâu được tổ chức nhằm mục đích cá cược ăn thua. Người không có kinh nghiệm huấn luyện trâu cũng có thể tham gia. Thậm chí, trâu không đủ tiêu chuẩn cũng vẫn được chọi. Điển hình là vụ việc xảy ra ngày 1 tháng 7 năm 2017, khi trâu số 18 đã húc chết chủ ở phường Vạn Hương. Con trâu này có biểu hiện bất thường, hung hăng nhưng vẫn được vào sân thi đấu. Nếu ban tổ chức biết việc này thì đã không có tai nạn xảy ra.
Vấn đề xả thịt trâu chọi
Hành vi xả thịt trâu chọi bán với giá "cắt cổ" đã khiến lễ hội mất đi ý nghĩa tốt đẹp. Ngày nay, nhiều người nhầm lẫn giữa "chọi trâu sân vận động" với lễ hội chọi trâu. Lễ hội chọi trâu được tổ chức nhằm mục đích hiểu thêm về truyền thống văn hóa và tinh thần thượng võ của tổ tiên. Tuy nhiên, người xem chọi trâu ở sân vận động lại chỉ quan tâm đến thắng thua và mua thịt trâu với giá đắt mà không thực sự hiểu được những ý nghĩa tâm linh này.
Khó khăn trong bảo tồn
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận Đồ Sơn Phạm Hoàng Tuấn, Trưởng ban Tổ chức lễ hội, cho biết mặc dù nhận được sự hỗ trợ tích cực của các bộ, ngành, lãnh đạo thành phố, sự nỗ lực của cấp ủy, chính quyền và sự tâm huyết của đông đảo nhân dân Đồ Sơn, nhưng việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội cũng gặp không ít trở ngại. Ban tổ chức đã triển khai các phương án huy động kinh phí từ các chủ trâu, ủng hộ của cá nhân, tổ chức và kết hợp doanh nghiệp du lịch lữ hành. Tuy nhiên, các nguồn thu này đều mang tính chất không ổn định và ngày càng ít đi.
Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị
Để gìn giữ nét văn hóa, tinh thần và tâm linh của cộng đồng, ban tổ chức cần cấm những hành vi cổ súy bạo lực, kiếm tiền không chính đáng ăn theo lễ hội, đồng thời đảm bảo tổ chức sự kiện một cách an toàn cho người xem. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hoài Phương (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội), lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không chỉ có ý nghĩa văn hóa và tâm linh mà còn đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế xã hội. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của lễ hội không chỉ là việc bảo vệ di sản quý giá mà còn là việc đầu tư vào tương lai văn hóa và kinh tế của khu vực.
Như vậy, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là một di sản văn hóa độc đáo, kết tinh tinh thần thượng võ và đời sống tâm linh của cư dân miền biển. Tuy nhiên, để lễ hội giữ được ý nghĩa tốt đẹp, cần có sự quản lý chặt chẽ và ứng xử văn hóa của cả cộng đồng, tránh những biến tướng làm méo mó giá trị truyền thống.
