TL;DR: Phật Đản có hai ngày vì hai truyền thống tính khác nhau: Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản trước đây kỷ niệm vào mùng 8 tháng Tư âm lịch, còn Phật giáo Nam tông lấy ngày trăng tròn tháng Vesak, tức rằm tháng Tư. Mốc thống nhất lấy ngày rằm được các nguồn ghi khác nhau: năm 1950 theo Thượng tọa Thích Trí Chơn, năm 1960 tại Campuchia theo VTC News. Năm 1999 Liên Hợp Quốc công nhận Ngày Vesak. Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức Tuần lễ Phật Đản từ mùng 8 đến rằm tháng Tư, lễ chính thức vào ngày rằm.
Vì sao Phật Đản có hai ngày: mùng 8 và rằm tháng Tư?
Phật Đản có hai ngày vì hai truyền thống Phật giáo tính ngày đản sinh khác nhau. Theo Thượng tọa Thích Trí Chơn, Phật giáo Nam truyền gọi lễ Phật Đản là đại lễ Vesak, còn gọi lễ Tam hợp, vì cho rằng Đức Phật ra đời, thành đạo và nhập Niết bàn cùng trong tháng Vesak; Phật giáo Bắc truyền thì cho rằng Đức Phật ra đời vào tháng 4, nhập Niết bàn vào tháng 2 âm lịch và thành đạo vào tháng Chạp, nên lấy mùng 8 tháng 4 làm ngày đản sinh[1]. VTC News viết Phật tử Việt Nam và một số nước chịu ảnh hưởng Phật giáo Bắc tông như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản trước đây thường kỷ niệm Phật Đản vào mùng 8 tháng 4 âm lịch, còn với Phật giáo Nam tông và Phật giáo Tây Tạng, đây là ngày Tam hợp[2].
Tên gọi Vesak có gốc tiếng Phạn là Vaiśākha, tên tháng thứ hai trong lịch Ấn Độ cổ, tương ứng với tháng 4 âm lịch. Theo truyền thống, Đức Phật hiển thế vào ngày trăng tròn của tháng này[2].
Về mốc thống nhất ngày lễ, hai nguồn nêu khác nhau. Thượng tọa Thích Trí Chơn, trả lời Báo Thanh Niên, nói năm 1950 Đại hội Liên hữu Phật giáo Thế giới họp 26 quốc gia, trong đó có Việt Nam, để thành lập Hội Liên hữu Phật giáo Thế giới và công nhận ngày trăng tròn tháng 4 là ngày Đức Phật ra đời[1]. VTC News thì ghi năm 1960, Đại hội Phật giáo Thế giới họp ở Campuchia thống nhất lấy ngày 15 tháng 4 làm ngày Phật Đản cho Phật tử toàn thế giới[2].
Vesak và Đại lễ Liên Hợp Quốc là gì?
Vesak là tên gọi quốc tế của lễ Phật Đản, gốc tiếng Phạn là Vaiśākha[2]. Theo bản tin của VietnamPlus về Thông bạch Phật Đản năm 2026, ngày đản sinh của Đức Phật được Liên Hợp Quốc tổ chức hằng năm như một lễ hội tôn giáo thế giới, nhằm tôn vinh những giá trị nhân văn của Phật giáo vì hòa bình cho nhân loại[3].
Ngày 15/12/1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 54/115, chính thức công nhận quốc tế về Ngày Vesak[4]. VTC News ghi nghị quyết ấy ra trong phiên họp thứ 54, công nhận ngày Tam hợp của Đức Phật, tức rằm tháng Tư âm lịch, là ngày tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc[2]. Việt Nam đã bốn lần tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc, vào các năm 2008, 2014, 2019 và 2025[4].
Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức Tuần lễ Phật Đản thế nào?
Theo bản tin của VietnamPlus, Thông bạch về Đại lễ Phật đản Phật lịch 2570 do Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, ấn ký đề nghị tổ chức lễ kỷ niệm từ ngày 1 tháng 4 năm Bính Ngọ, tức 17/5/2026. Tuần lễ Phật Đản diễn ra từ mùng 8 đến 15 tháng 4 năm Bính Ngọ, tức 24/5 đến 31/5/2026, và lễ chính thức cử hành vào ngày 15 tháng 4, nhằm 31/5/2026[3].
Lễ đài tập trung được tổ chức tại Văn phòng Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam cấp tỉnh, thành phố hoặc các địa điểm thích hợp. Nội dung đại lễ gồm thông điệp Phật Đản của Đại lão Hòa thượng Pháp chủ, diễn văn của Trưởng lão Hòa thượng Phó Pháp chủ kiêm Chủ tịch Hội đồng Trị sự và bài giảng về ý nghĩa Phật Đản của Ban Hoằng pháp Trung ương; các chùa tổ chức bồn tắm Phật truyền thống[3]. Chiều 24/5/2026, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Lâm Đồng tổ chức lễ thắp sáng bảy đóa hoa sen trên sông Cà Ty, phường Phan Thiết[4].
Lễ tắm Phật và nghi thức dâng hoa có ý nghĩa gì?
Bài của Báo Thanh Niên viết đại lễ Phật Đản là dịp tôn vinh Đức Phật và ôn lại cuộc đời của Ngài trên phương diện một con người lịch sử cùng những lời dạy của Ngài. Về lễ tắm Phật, Thượng tọa Thích Trí Chơn kể mọi người có mặt múc nước xối lên tượng Đức Phật sơ sinh, và giải thích rằng khi ấy người tắm Phật quán tưởng mình đang tắm chính mình để tâm được sạch[1].
Với Phật tử có bàn thờ Phật tại nhà, Thượng tọa nêu sáu món dâng cúng trong lễ nghi của đạo Phật là hương, đèn, hoa, đồ, quả và nhạc; trong đó hoa nói đến sự thơm thảo, phẩm hạnh của con người, còn đồ là từ cổ chỉ lễ vật như xôi, chè, trà[1].
Bảng so sánh hai truyền thống tổ chức Phật Đản
| Tiêu chí | Bắc tông (Bắc truyền) | Nam tông (Nam truyền) |
|---|---|---|
| Ngày truyền thống | Mùng 8 tháng 4 âm lịch | Ngày trăng tròn tháng Vesak, tức rằm tháng Tư |
| Nơi được nguồn nêu | Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản (trước đây) | Các nước theo Phật giáo Nam tông; Phật giáo Tây Tạng cũng coi là ngày Tam hợp |
| Ý nghĩa ngày lễ | Kỷ niệm đản sinh | Đản sinh, thành đạo và nhập Niết bàn, gọi là Tam hợp |
| Cách tính ba sự kiện | Đản sinh tháng 4, nhập Niết bàn tháng 2, thành đạo tháng Chạp | Cả ba cùng trong tháng Vesak |
Vì sao ngày lễ chính ở Việt Nam nay là 15 tháng 4 âm lịch?
Theo Thượng tọa Thích Trí Chơn, truyền thống của Việt Nam là kỷ niệm ngày Đức Phật ra đời vào mùng 8 tháng 4 âm lịch; sau khi ngày trăng tròn tháng 4 được công nhận, Phật giáo Việt Nam lấy rằm tháng 4 làm ngày chính, và để kết hợp với truyền thống thì đưa ra mùa Phật Đản kéo dài từ mùng 8 đến rằm tháng Tư[1]. Thông bạch năm 2026 cũng xếp Tuần lễ Phật Đản từ mùng 8 đến 15 tháng 4, lễ chính thức vào ngày 15[3].
Bài của VietnamPlus viết Đại lễ Phật Đản ở Việt Nam được tổ chức trang trọng, trở thành ngày hội chung của cộng đồng, và coi đó là sự khẳng định chính sách tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo[4].
Các nước khác tổ chức Phật Đản ra sao?
VTC News viết người các quốc gia theo Phật giáo Nam tông thường tổ chức lễ vào ngày trăng tròn của tháng 4 âm lịch hay tháng 5 dương lịch[2].
Năm 2007, tháng 5 dương lịch có hai ngày trăng tròn, nên có nơi tổ chức lễ Phật Đản vào ngày trăng tròn đầu tiên (1/5), có nơi chọn ngày trăng tròn thứ hai (31/5)[2].
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Khi tra ngày Phật Đản, cần biết nơi mình dự lễ theo mùng 8 hay rằm tháng Tư. Ở Việt Nam, Thông bạch hằng năm của Giáo hội Phật giáo Việt Nam ghi rõ ngày lễ chính thức và Tuần lễ Phật Đản; ngày dương lịch đổi theo từng năm. Trong các sự kiện quốc tế, lễ thường mang tên Vesak.
