Rước Cộ Bà Chợ Được là gì và Bà Chợ Được là ai? Lễ hội mùng 10, 11 tháng Giêng ở Đà Nẵng

Rước Cộ Bà Chợ Được là gì?

Rước Cộ Bà Chợ Được là nghi lễ trung tâm của Lễ hội Bà Chợ Được, gồm nghi thức nghinh sắc Bà và diễu hành các bàn cộ quanh khu vực chợ Được cùng một số tuyến đường chính. Lễ hội diễn ra hằng năm vào ngày 10 và 11 tháng Giêng âm lịch, có năm mở rộng thành chuỗi hoạt động nhiều ngày, tại Lăng Bà Chợ Được, thôn Phước Ấm, xã Thăng An, TP. Đà Nẵng^[1]. Lăng Bà Chợ Được ở thôn Phước Ấm trước thuộc xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc xã Thăng An, TP. Đà Nẵng^[1].

Cần phân biệt hai lớp trong tên gọi. Cộ là bàn rước được trang trí, sắp đặt theo từng chủ đề, có người khiêng và diễu hành. Rước Cộ là nghi thức đưa các bàn cộ ấy đi qua không gian lễ hội, kết hợp diễn xướng dân gian, tạo hình và sự tham gia trực tiếp của cộng đồng^[1][4]. Trong lễ hội năm 2026, ban tổ chức ghi nhận lễ khai mạc tối 26.2 tại bến sông chợ Được, và chiều 27.2 là nghi lễ nghinh sắc Bà và rước Cộ^[1].

Bà Chợ Được là ai?

Theo thần tích được sử làng Phước Ấm chép lại, Bà Chợ Được tên thật là Nguyễn Thị Thiếp, húy là Của, sinh năm 1799, người gốc làng Phường Chào, châu Phiếm Ái, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (vùng xã Đại Cường cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng)^[3]. Cha bà tên Trí, từng làm quan lớn trong triều Lê; mẹ họ Trịnh, húy Tình^[3]. Tuy nhiên, nguồn báo Văn hóa khi viết về lễ hội Bà Phường Chào lại ghi bà tên Nguyễn Thị Của, sinh ngày 25.2 năm Cảnh Thịnh bát niên (1800)^[2].

Truyền thuyết địa phương kể bà sinh ra đã có tướng mạo khác thường, thân thể không xương, da trắng, thân tỏa hương, hành nghề thầy lang cứu người và dạy dân buôn bán^[3]. Bà mất năm 18 tuổi tại quê nhà. Sau khi mất, hồn bà theo dòng Trường Giang đến làng Phước Ấm, hiển linh báo mộng cho dân làng lập chợ, quy tụ dân cư. Từ đó chợ mang tên Chợ Được, và bà trở thành Thành hoàng làng Phước Ấm^[3].

Về sắc phong, thần tích chép rằng năm Thành Thái thứ 6, dân làng Phước Ấm và thương gia Chợ Được làm đơn trình lên phủ, tỉnh và Bộ Lễ xin ban sắc phong bà là “Tề thục dực bảo trung hưng trung đẳng thần”; đến năm Khải Định tứ tuần, bà được phong “Trang huy dực bảo trung hưng thượng đẳng thần”^[3]. Cần lưu ý đây là nội dung thần tích, tức truyền thống quy định thần vị, không phải bản gốc sắc phong đã được đối chiếu độc lập trong nguồn này.

Vì sao lễ hội gắn với buổi chợ đầu năm?

Lễ hội Bà Chợ Được gắn với chợ vì chính Bà được kể là người khai mở thương nghiệp và kiến tạo đời sống cộng đồng phồn thịnh^[1]. Chợ Được nằm bên dòng sông Trường Giang, nơi ghe thuyền qua lại, buôn bán với Gia Định, Đồng Nai và cả thương nhân người Hoa, người Nhật theo thần tích^[3]. Việc tổ chức lễ hội vào đầu tháng Giêng, sát Tết Nguyên Đán, biến nghi lễ tưởng nhớ Bà thành dịp cầu an, cầu tài cho cả năm làm ăn. Trong lễ hội có chợ quê với các gian hàng ẩm thực và trò chơi dân gian, có hô hát bài chòi, đua thuyền nam, bóng chuyền^[1][4]. Đây là cách cộng đồng vừa thờ Bà vừa tái lập không gian buôn bán đầu năm.

Lễ rước Cộ diễn ra như thế nào?

Trình tự lễ hội thường gồm các phần: khoe sắc, tế lễ, lễ hội và rước Cộ^[4]. Sáng ngày chính lễ có lễ tế, dâng hương tại lăng Bà; chiều hoặc tối là nghi lễ nghinh sắc Bà và rước Cộ; kèm theo là đua thuyền nam tại bến sông chợ Được^[1].

Các bàn cộ được dàn dựng theo chủ đề. Lễ rước cộ Bà có 4 bàn cộ và 1 bàn xe hoa, dàn dựng theo 4 chủ đề Sơn Tinh - Thủy Tinh, Phù Đổng Thiên Vương, Chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút và Chiến dịch Biên giới Thu Đông năm 1950^[4]. Đoàn rước đi quanh khu vực chợ Được và một số tuyến đường chính; người dân hai bên đường lập bàn thờ cúng để cầu bình an, phát đạt^[4]. Năm 2026, lễ hội diễn ra từ ngày 25 đến 28.2 với nhiều hoạt động phong phú, kết hợp giữa nghi lễ truyền thống và không gian trải nghiệm cộng đồng^[1].

Các nguồn kể về Bà Chợ Được có gì khác nhau?

Có ít nhất ba điểm cần đối chiếu. Thứ nhất, năm sinh: thần tích Phước Ấm ghi 1799^[3], báo Văn hóa ghi 1800 khi nói về Bà Phường Chào^[2]. Thứ hai, tên gọi: Nguyễn Thị Thiếp, húy Của^[3] so với “Nguyễn Thị Của”^[2]. Thứ ba, tuổi mất: bài về Bà Phường Chào ghi bà ở cõi trần 17 năm^[2]. Những khác biệt này phản ánh việc cùng một nhân vật được truyền thuyết hóa ở nhiều địa phương với các dị bản khác nhau, không có văn bản gốc thống nhất.

Lễ hội được công nhận di sản khi nào?

Năm 2014, Lễ hội rước Cộ Bà Chợ Được được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Việc công nhận dựa trên các giá trị tâm linh, văn hóa, nghệ thuật, điêu khắc, tạo hình, sân khấu, luật tục, lễ nghi và cố kết cộng đồng^[4]. Lễ hội cũng được xem là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng dân gian gắn với quá trình hình thành cộng đồng cư dân ven sông Trường Giang, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn^[1].

Bảng tóm tắt các mốc và địa danh

Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu

Thứ nhất, các dị bản về Bà Chợ Được và Bà Phường Chào có thể khiến người đọc nhầm là hai nhân vật khác nhau. Thực tế, thần tích Phước Ấm và bài báo về Bà Phường Chào đều nói bà gốc làng Phường Chào, sau hiển linh tại Phước Ấm^[2][3]. Thứ hai, các con số về năm sinh, tuổi mất, tên gọi cần được đọc như truyền thuyết địa phương, không phải dữ kiện lịch sử đã kiểm chứng. Thứ ba, địa giới hành chính đã thay đổi: thôn Phước Ấm, xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cũ nay là thôn Phước Ấm, xã Thăng An, TP. Đà Nẵng^[1]. Khi tra cứu bản đồ cũ, người đọc cần đối chiếu tên mới.