TL;DR: Người Si La ở Lai Châu ăn Tết cổ truyền sớm hơn người Kinh, thường vào khoảng tháng 1 dương lịch khi hoa đào nở, và thời điểm được xác định theo mùa vụ thu hoạch chứ không cố định. Tết kéo dài 3 ngày với các nghi thức đặc biệt như mổ lợn đen, cúng tổ tiên tại nhà trưởng họ, và gói bánh chưng đôi.
Người Si La có phong tục ăn Tết sớm độc đáo như thế nào?
Trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, người Si La là một trong những tộc người có số dân ít nhất, nhưng bù lại họ sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú và đặc sắc. Tại tỉnh Lai Châu, người Si La sinh sống chủ yếu ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè (trước 7/2025), với gần 150 hộ và hơn 580 nhân khẩu. Điều đặc biệt nhất ở đồng bào nơi đây chính là phong tục ăn Tết cổ truyền sớm, một nét văn hóa hiếm thấy và được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Khác với người Kinh và nhiều dân tộc khác lấy thời điểm giao thừa làm mốc chuyển năm, người Si La lại chọn thời điểm kết thúc mùa thu hoạch để ăn Tết. Vì vậy, Tết của họ không cố định vào một ngày cụ thể mà tùy thuộc vào từng nơi, mùa vụ thu hoạch sớm hay muộn. Thông thường, khi hoa đào (gọi là "kỳ khà vẹ") bắt đầu nở rộ trên khắp các triền núi cũng là lúc người Si La tưng bừng đón Tết, tiếng Si La gọi là "cô tô cơ ồ xị".
Bảng tóm tắt các ngày Tết và nghi lễ chính của người Si La theo trình tự ba ngày.
| Ngày | Tên gọi | Hoạt động chính | Lễ vật |
|---|---|---|---|
| Ngày trước Tết | cù phạ há nhi | dọn dẹp nhà cửa, rửa dụng cụ nấu nướng, chuẩn bị đồ ăn thức uống, phụ nữ kiếm cua cá và chuẩn bị nhành lúa nếp dâng cúng tổ tiên | nhành lúa nếp |
| Ngày thứ nhất | vạ sị nhi | mổ lợn, cúng tổ tiên, ăn uống tại gia, đại diện các gia đình mang lễ vật đến nhà trưởng họ cúng tổ tiên | lợn, 2 con sóc, 2 con cua, 2 con cá, 2 cái bánh giày |
| Ngày thứ hai | chí xi tố nhi | các cặp vợ chồng mang rượu và sóc khô sang nhà bố mẹ nuôi và bố mẹ vợ chúc Tết, thăm hỏi, ăn uống cả ngày | một chai rượu, một con sóc khô |
| Ngày thứ ba | chè chớ nhi | gói bánh chưng, dâng bánh lên ban thờ cúng tổ tiên và báo Tết đã hết | 1-2 cái bánh chưng đôi |
Người Si La chọn ngày Tết theo quy tắc nào?
Người Si La ăn Tết theo dòng họ, và việc chọn ngày rất quan trọng. Ngày đầu tiên của Tết phải là ngày không trùng với ngày mất (ngày hạ huyệt) của tổ tiên một đời (bố mẹ) của bất kỳ gia đình nào trong dòng họ. Ngoài ra, ngày này cũng không được trùng với ngày con hổ và con khỉ, theo quan niệm của người Si La, đây là những ngày không may mắn.
Tết của người Si La kéo dài trong 3 ngày, mỗi ngày có một tên gọi và ý nghĩa riêng:
- Ngày thứ nhất: "vạ sị nhi" (ngày mổ lợn)
- Ngày thứ hai: "chí xi tố nhi" (ngày uống rượu)
- Ngày thứ ba: "chè chớ nhi" (ngày kết thúc)
Người Si La chuẩn bị gì trước Tết?
Ngày trước Tết được gọi là "cù phạ há nhi" (ngày chuẩn bị rau). Vào ngày này, mọi người trong gia đình cùng nhau dọn dẹp nhà cửa, rửa sạch dụng cụ nấu nướng và chuẩn bị đồ ăn thức uống cho mấy ngày Tết. Phụ nữ trong nhà tranh thủ đi kiếm cua, cá và chuẩn bị một nhành lúa nếp để dâng cúng tổ tiên. Đây là thời điểm cả bản làng rộn ràng chuẩn bị đón năm mới.
Ngày thứ nhất: Nghi lễ mổ lợn và cúng tổ tiên có ý nghĩa gì?
Ngày Tết đến, các gia đình thức dậy từ gà gáy canh một. Ông chủ nhà sẽ mang súng kíp ra cửa bắn một phát chỉ thiên để báo hiệu năm mới đã bắt đầu. Phụ nữ trong gia đình giã vừng và đồ cơm nếp. Đến khoảng 4 giờ sáng, khi vừng đã giã nhuyễn và cơm nếp đã nguội, tiếng giã bánh giày vang lên khắp các gia đình, tạo nên không khí náo nức, rộn ràng.
Ngày đầu tiên của Tết, nhà nào cũng mổ lợn. Tuy nhiên, trước khi con lợn bị chọc tiết, nó sẽ được "ăn Tết" bằng bánh trôi và rượu. Chủ nhà đặt con lợn lên ghế băng, hiên nhà hoặc phiến đá cao ở sân, sau đó đặt 3 hòn bánh trôi lên mép lợn và rót chén rượu vào mồm lợn 3 lần. Kèm theo đó là lời khấn: "Năm nay 1 tạ, sang năm 2 tạ, sang năm nữa 3 tạ", với mong ước lứa lợn tới sẽ đầy đàn, mau ăn, chóng lớn, khỏe mạnh và không bị dịch bệnh.
Theo phong tục, gia đình trưởng họ sẽ mổ lợn trước tiên, sau đó các gia đình khác trong dòng họ mới được mổ lợn ở nhà mình. Đây cũng là lúc cả bản trở nên sôi động với tiếng lợn kêu, tiếng dao thớt và tiếng cười nói rộn ràng. Người Si La tin rằng nhà nào mổ lợn xong sớm thì năm đó làm ăn sẽ gặp nhiều may mắn, vì thế họ thường thi thố xem ai nhanh hơn. Tuy nhiên, tùy điều kiện mỗi gia đình có thể mổ lợn to hoặc nhỏ, nhưng quy định chung là phải dùng lợn đực và lợn đen truyền thống.
Sau khi mổ lợn, bà con Si La lấy gan để người đàn ông lớn tuổi nhất trong nhà xem vận mệnh của gia đình trong năm đó. Hai chân trước cùng một ít lòng và thịt nạc được giao cho chủ nhà làm lễ cúng tổ tiên. Đồ cúng được nấu ở bếp nhỏ trong gian buồng thờ, cũng là nơi ngủ của vợ chồng gia chủ. Nghi lễ cúng được thực hiện ngay sau khi đồ cúng được chế biến xong.
Sáng hôm đó, các gia đình ăn uống vui vầy tại gia. Khi mặt trời ngả về chiều, đại diện các gia đình chuẩn bị lễ vật mang đến nhà trưởng họ để cúng tổ tiên. Lễ vật cúng ngoài lợn còn có 2 con sóc (tượng trưng cho sự nhanh nhẹn), 2 con cua, 2 con cá (cầu mong dân tộc Si La đi đâu cũng có nước để sinh sống) và 2 cái bánh giày (gọi là "ba pa").
Đại diện các gia đình trong dòng họ ngồi quây quần sau lưng trưởng họ, rồi trưởng họ cúng khấn tổ tiên với đại ý: "Năm cũ đã qua, năm mới đến, anh em con cháu tề tựu đông đủ dâng lễ cúng ông bà tổ tiên. Xin ông bà tổ tiên phù hộ cho một năm mới đủ đầy, ấm no, ăn không hết, uống không cạn..." Sau lễ cúng, đại diện các gia đình có thể cùng tham dự bữa ăn tại nhà trưởng họ hoặc mang lễ vật về nhà.
Ngày thứ hai: Ngày uống rượu và chúc Tết diễn ra như thế nào?
Ngày thứ hai của Tết được gọi là "chí xi tố nhi" (ngày uống rượu). Vào ngày này, các cặp vợ chồng sẽ mang theo một chai rượu và một con sóc khô sang nhà bố mẹ nuôi và bố mẹ vợ để chúc Tết, thăm hỏi và ăn uống cả ngày ở đó. Đây là dịp để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo và gắn kết tình cảm gia đình.
Ngày thứ ba: Gói bánh chưng và kết thúc Tết ra sao?
Ngày cuối cùng của Tết, sáng sớm các gia đình lại quây quần gói bánh chưng. Bánh chưng của người Si La có hình dáng đặc biệt, là bánh chưng đôi, mỗi chiếc bánh là một cặp đôi gói nhỏ hình trụ. Khi bánh đã luộc chín, chủ nhà chọn 1-2 cái dâng lên ban thờ để cúng tổ tiên và báo với tổ tiên rằng Tết đã hết.
Sau khi ăn Tết xong, người Si La mới được sắp xếp lại bàn thờ tổ tiên. Bố mẹ là người thực hiện nghi lễ này, nhưng nếu bố mẹ ốm yếu thì con dâu trưởng sẽ làm thay, bởi theo quan niệm, dâu trưởng sau này sẽ là chủ gia đình. Bàn thờ tổ tiên được đặt ở góc nhà phía mặt trời lặn, nơi bố mẹ, người chủ gia đình ngủ.
Nét văn hóa cộng đồng và bảo tồn Tết của người Si La là gì?
Trước đây, do cuộc sống di cư, người Si La không tổ chức các hoạt động vui chơi trong dịp Tết. Nhưng ngày nay, nhờ sự quan tâm của Nhà nước và chính quyền địa phương, trong những ngày Tết, đồng bào Si La đã có thêm các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ và thể thao như thi đấu đẩy gậy, kéo co, múa hát vòng xòe. Người Si La rất yêu thích văn nghệ, họ chế tác nhiều loại nhạc cụ truyền thống như sáo, đàn tre.
Tuy nhiên, một số giá trị văn hóa truyền thống, các món ăn và làn điệu dân ca, dân vũ của người Si La đang dần mai một. Chính quyền huyện Mường Tè (trước 7/2025) đang nỗ lực bảo tồn bằng cách khuyến khích người dân duy trì các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa, thành lập các đội văn nghệ và có những chính sách hỗ trợ phù hợp.
Phong tục ăn Tết sớm của người Si La không chỉ là một nét văn hóa độc đáo mà còn là biểu tượng cho sự gắn kết cộng đồng, lòng hiếu thảo với tổ tiên và niềm tin vào một năm mới an lành, no đủ.
Bài tổng quan chủ đề: Lễ Tết Việt Nam gồm những ngày nào trong năm?
