Phạm vi bài viết và nguồn ghi nhận
Bài này mô tả Tết cơm mới của người Mường ở xã Hương Cần, huyện Thanh Sơn (cũ), tỉnh Phú Thọ, theo các ghi chép báo chí về lượt tổ chức đầu tháng 11/2022. Các nguồn được dùng ở đây chỉ nói về cộng đồng người Mường ở xã Hương Cần và huyện Thanh Sơn, không khái quát cho người Mường ở Hòa Bình cũ hay cho cả dân tộc Mường. Đây là điểm cần lưu ý vì tập tục cúng cơm mới có mặt ở nhiều dân tộc và nhiều địa phương, mỗi nơi có cách làm khác nhau; nguồn của bài chỉ ghi nhận một địa bàn cụ thể.
Tết cơm mới của người Mường ở Phú Thọ diễn ra vào ngày 10/10 âm lịch hằng năm, có ý nghĩa kết thúc thu hoạch vụ mùa, tạ ơn trời đất tổ tiên, tạ ơn người khai phá, lập làng, xin phép ăn cơm gạo mới1. Lễ còn được gọi là lễ mừng cơm gạo mới12.
Về địa danh: từ ngày 1/7/2025 cả nước có 34 tỉnh, thành phố và không còn cấp huyện, nhưng các nguồn dùng trong bài đều ghi theo địa giới trước mốc ấy. Vì vậy bài giữ tên "huyện Thanh Sơn (cũ)" khi dẫn lại nguồn, và ghi "xã Hương Cần" theo tên nguồn nêu. Bài không tự đoán tên xã, phường mới khi nguồn không nói.
Tết cơm mới của người Mường ở Hương Cần là gì?
Tết cơm mới là nghi lễ nông nghiệp đánh dấu việc kết thúc thu hoạch vụ mùa, tạ ơn trời đất, tổ tiên và người khai phá lập làng, đồng thời xin phép được ăn cơm gạo mới12. Nghi lễ được tổ chức hằng năm vào ngày 10 tháng Mười âm lịch12.
Nguồn gốc quan niệm: theo báo Pháp Luật Việt Nam, tập tục này xuất phát từ quan niệm vạn vật đều có linh hồn và sự trân trọng giá trị của cây lúa trong đời sống sản xuất, sinh hoạt, người Mường coi cây lúa là hình ảnh linh thiêng trong tâm thức tín ngưỡng tộc người2. Đây là cách lý giải của bài báo về cơ sở tín ngưỡng của tập tục, thuộc phạm vi niềm tin của cộng đồng thực hành.
Về không gian tổ chức: nghi lễ diễn ra tại di tích lịch sử đình Khoang, xây dựng tại xóm Khoang, xã Hương Cần1. Đình thờ Đức thánh Tản Viên Sơn Tinh và thân mẫu của ông là bà Đinh Thị Đen12. Nguồn cũng ghi đình nằm trong hệ thống các di tích thờ Đức thánh Tản Viên của vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ1.
Về nhân vật được thờ: nguồn báo chí gọi Đức thánh Tản Viên Sơn Tinh là "nhân vật lịch sử thời vua Hùng Vương dựng nước"12. Cách gọi này là cách trình bày của nguồn. Truyền thuyết về Sơn Tinh, Thủy Tinh và về bốn vị Thánh bất tử của người Việt là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng; bài ghi lại đúng như nguồn nêu và không nâng truyền thuyết thành sự kiện.
Vì sao phải chờ ông Lang cúng ở đình Khoang rồi các nhà mới được gặt?
Theo các nguồn, trước lễ vài ngày, các thanh niên chưa lập gia đình tập trung gặt lúa tại ruộng hương hỏa của nhà Mường; ông Lang (Mường) làm mâm cúng tạ ơn trời đất tại đình12. Sau lễ cúng, các hộ gia đình mới được gặt lúa tại ruộng nhà mình, xay giã, nấu cơm mới và làm lễ cúng tổ tiên12.
Trình tự này cho thấy việc gặt lúa nhà được đặt sau nghi lễ cộng đồng ở đình: lễ ở đình là mốc mở đầu cho phép cả cộng đồng vào vụ gặt nhà. Nguồn không giải thích thêm cơ chế kiêng cữ hay chế tài nếu gặt trước, nên bài chỉ ghi lại trình tự như nguồn mô tả, không suy diễn thêm về lý do tín ngưỡng hay xã hội.
Vai trò của ông Lang và nhà Lang: nguồn dùng cả hai cách gọi "nhà Mường" và "ông Lang (Mường)"12. Trong các nguồn này, ruộng hương hỏa được gọi là ruộng của nhà Mường, và người chủ trì mâm cúng tạ ơn trời đất tại đình là ông Lang. Nguồn không đi sâu giải thích cấu trúc dòng họ hay chức phận của "Lang" trong xã hội Mường ở đây, nên bài không tự bổ sung khái niệm.
Về người gặt lúa hương hỏa: nguồn nêu các thanh niên chưa lập gia đình được tập trung gặt lúa tại ruộng hương hỏa12. Một nguồn khác (VietnamPlus) có chú thích ảnh nói các thanh niên ưu tú dân tộc Mường được chọn lựa kỹ để dâng lễ vật tại lễ Tết cơm mới1. Đây là chi tiết ở mức chú thích ảnh, bài ghi lại như nguồn có.
Trình tự từ gặt lúa hương hỏa tới cúng tổ tiên
Bảng dưới đây tổng hợp các bước theo đúng các nguồn đã dẫn. Cột "Người làm" và "Nơi làm" giữ nguyên cách gọi của nguồn.
| Bước | Người làm | Nơi làm |
|---|---|---|
| Gặt lúa ruộng hương hỏa (trước lễ vài ngày) | Các thanh niên chưa lập gia đình | Ruộng hương hỏa của nhà Mường |
| Cúng tạ ơn trời đất tại đình | Ông Lang (Mường) làm mâm cúng | Đình Khoang, xóm Khoang, xã Hương Cần |
| Sau lễ cúng, gặt lúa ruộng nhà | Các hộ gia đình | Ruộng nhà mình |
| Xay giã, nấu cơm mới | Các hộ gia đình | Tại nhà |
| Cúng tổ tiên, mời và cầu mong tổ tiên phù hộ | Các hộ gia đình | Tại nhà |
Các bước trên được các nguồn mô tả thống nhất về thứ tự12. Riêng chi tiết "trước lễ vài ngày" là cách nguồn nêu khoảng thời gian, không phải con số chính xác cho mọi năm.
Lượt tổ chức năm 2022 có gì khác các năm khác?
Điểm khác biệt quan trọng: nguồn VietnamPlus ghi "Hàng năm, Tết cơm mới ở Hương Cần vẫn được duy trì và chỉ tổ chức những nghi lễ chính. Năm nay, thực hiện Quyết định số 2072/QĐ-BVHTTDL ngày 31/8/2022 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Quyết định số 3130/QĐ-UBND ngày 28/6/2021 của Ủy ban Nhân dân huyện Thanh Sơn... Tết cơm mới của đồng bào Mường được tổ chức với đầy đủ các nghi lễ và các hình thức diễn xướng, trò chơi dân gian trong ngày hội"1. Như vậy, theo nguồn này, các năm khác chỉ làm nghi lễ chính, còn lượt năm 2022 làm đầy đủ.
Về bối cảnh lượt 2022: ngày 3/11 (tức 10/10 âm lịch), huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ đã tổ chức Tết cơm mới tại đình Khoang, xã Hương Cần1. Đây là một trong những hoạt động nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường và các dân tộc thiểu số khác trên địa bàn huyện Thanh Sơn1.
Về hỗ trợ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: theo báo Pháp Luật Việt Nam, đầu tháng 11/2022, Vụ Văn hóa dân tộc (Bộ VHTTDL) đã phối hợp với Sở VHTTDL, UBND huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ tổ chức bảo tồn, phát huy "Tết cơm mới của dân tộc Mường" tại xã Hương Cần, huyện Thanh Sơn2. Nguồn VietnamPlus nêu cụ thể Quyết định số 2072/QĐ-BVHTTDL ngày 31/8/2022 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch1.
Về quà tặng dịp này: đại diện lãnh đạo Vụ Văn hóa dân tộc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao tặng xã Hương Cần bộ nhạc cụ, trang phục, vật tư hỗ trợ công tác bảo tồn1. Báo Pháp Luật Việt Nam dẫn lời bà Nguyễn Thị Hải Nhung, Vụ trưởng Vụ Văn hóa dân tộc, tại Hội nghị tập huấn phương pháp bảo tồn, phát huy lễ hội truyền thống tiêu biểu các dân tộc thiểu số phục vụ phát triển du lịch năm 2022 huyện Thanh Sơn, nhấn mạnh công tác bảo tồn, phát huy lễ hội truyền thống tiêu biểu các dân tộc thiểu số do Bộ VHTTDL tổ chức tại các địa phương2.
Phần hội: diễn xướng và trò chơi dân gian
Theo nguồn VietnamPlus, lượt năm 2022 có các hình thức diễn xướng, trò chơi dân gian trong ngày hội gồm: diễn tấu cồng chiêng, chạm ống, đâm đuống, múa sênh tiền, trống đất, hát ví, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ1. Báo Pháp Luật Việt Nam liệt kê cùng nhóm hoạt động này2.
Một số chi tiết được nguồn ghi ở mức chú thích ảnh: người dân tham gia diễn tấu cồng chiêng trước sân đình Khoang1; đánh trống đất được nguồn gọi là nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Mường tại huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ1; đâm đuống cũng được nguồn gọi là nét văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Mường1; người dân thi kéo co tại lễ Tết cơm mới1.
Cần lưu ý phạm vi: các câu "đặc trưng" trong nguồn gắn với huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ, không phải khẳng định cho toàn bộ dân tộc Mường ở mọi địa phương1.
Vì sao lễ này được gắn với việc bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch?
Theo nguồn, Tết cơm mới vừa mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc vừa thể hiện giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào Mường tại xã Hương Cần, huyện Thanh Sơn2. Ông Kiều Duy Hiển, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Hương Cần, nói Tết cơm mới không chỉ thể hiện giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào Mường nơi đây mà còn tăng cường khối đại đoàn kết các dân tộc, đồng bào các dân tộc trong xã cùng chung tay xây dựng nông thôn mới; đây cũng là dịp tôn vinh văn hóa truyền thống, đẩy mạnh khai thác tiềm năng của văn hóa cội nguồn, phục vụ phát triển du lịch trên địa bàn huyện Thanh Sơn1.
Về phía huyện: ông Phạm Tú, Phó Chủ tịch huyện Thanh Sơn, cho biết với mục đích bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa Mường, huyện đã xây dựng Đề án kiểm kê, sưu tầm, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc đến năm 2025 gắn với phát triển du lịch2.
Về hoạt động chuẩn bị: trước đó, các nghệ nhân và học viên người Mường tại xã Hương Cần đã trao truyền, hướng dẫn và tập luyện các nghi lễ, nghi thức và các tiết mục văn nghệ phục vụ buổi lễ2.
Về kế hoạch tiếp theo: huyện Thanh Sơn tiếp tục đầu tư các loại nhạc cụ, trang phục, vật tư hỗ trợ thực hiện các nghi lễ Tết cơm mới; vận động người dân giữ gìn giá trị văn hóa đặc sắc, từng bước phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao đời sống nhân dân2.
Những điểm cần phân biệt khi tra cứu về Tết cơm mới
Thứ nhất, Tết cơm mới không phải tập tục riêng của một dân tộc. Các nguồn dẫn trong bài có nhắc tới các bài viết về Tết cơm mới của người Cao Lan ở Tuyên Quang, của đồng bào dân tộc vùng cao ở Lào Cai, của đồng bào La Chí ở Quang Bình (Hà Giang)1. Vì vậy khi tra cứu, cần xác định rõ dân tộc và địa bàn, không lấy mô tả của nơi này áp cho nơi khác.
Thứ hai, Tết cơm mới của người Mường ở Hương Cần có ngày cố định là 10/10 âm lịch12. Nguồn không nói ngày này thay đổi theo mùa vụ từng năm ở địa bàn này.
Thứ ba, vai trò của đình Khoang trong nghi lễ gắn với việc thờ Đức thánh Tản Viên và thân mẫu12. Nghi lễ cộng đồng diễn ra ở đình, còn nghi lễ gia đình diễn ra ở nhà sau khi các hộ đã gặt lúa ruộng nhà. Hai tầng nghi lễ này cần phân biệt khi mô tả.
Thứ tư, các con số và mốc thời gian trong bài đều lấy từ nguồn có năm cụ thể: Quyết định số 2072/QĐ-BVHTTDL ngày 31/8/2022, Quyết định số 3130/QĐ-UBND ngày 28/6/2021 của UBND huyện Thanh Sơn, lượt tổ chức ngày 3/11/2022 (tức 10/10 âm lịch)1. Bài không suy diễn các con số này cho những năm khác.
Câu hỏi thường gặp
Tết cơm mới của người Mường ở Hương Cần diễn ra vào ngày nào?
Ngày 10 tháng Mười âm lịch hằng năm12. Lượt được các nguồn ghi nhận là ngày 3/11/2022 dương lịch, tức 10/10 âm lịch1.
Ai là người làm mâm cúng tạ ơn trời đất tại đình Khoang?
Ông Lang (Mường) của xã làm mâm cúng tạ ơn trời đất tại đình Khoang12.
Sau lễ cúng ở đình, các hộ gia đình làm gì?
Các hộ mới được gặt lúa tại ruộng nhà mình, xay giã, nấu cơm mới và làm lễ cúng tổ tiên, với ý nghĩa mời và cầu mong tổ tiên phù hộ mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi12.
