TL;DR: Tục mừng tuổi đầu năm có ở nhiều dân tộc, mỗi nơi một cách. Theo báo chí, người Tày, Nùng ở Cao Bằng mừng tuổi cho cháu bằng tiền gói giấy đỏ khi con cháu về thăm ngoại ngày mùng Hai; người Tày ở Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) mừng tuổi người già, trẻ con tới chơi bằng vài nghìn tiền lẻ hoặc đôi bánh chưng, kèm lạy chúc và hát mừng tuổi; một gia đình người Hoa ở Chợ Lớn kể rằng người đã lập gia đình mới phát lì xì, còn người chưa lập gia đình thì bao nhiêu tuổi vẫn được nhận.
Mừng tuổi đầu năm là gì và vì sao các dân tộc làm khác nhau?
Mừng tuổi là việc người lớn trao cho trẻ nhỏ hoặc người già một món quà nhỏ, thường là tiền, vào dịp đầu năm với ý nghĩa chúc phúc. Ở người Kinh, tục này gắn với Tết Nguyên Đán và thường được gọi là lì xì. Ở các dân tộc thiểu số, tục này không phải lúc nào cũng mang cùng một tên, cùng một thời điểm, và cùng một cách trao. Chỗ khác nhau nằm ở việc mừng tuổi đứng ở đâu trong nghi lễ gia đình và ở quan niệm ai là người được nhận.
Người Tày, Nùng mừng tuổi thế nào trong dịp Tết?
Người Tày, Nùng ở Cao Bằng mừng tuổi cho con cháu bằng những đồng tiền gói trong tờ giấy đỏ, với ý nghĩa ban phát tài lộc cho con cháu[1]. Việc mừng tuổi này gắn với một nghi lễ cụ thể: khi con cháu về nhà ngoại dịp mùng Hai, bên ngoại mừng tuổi cho các cháu[1]. Đây là chi tiết đáng chú ý, vì nó cho thấy mừng tuổi ở đây không chỉ là trao tiền cho trẻ trong nhà, mà còn là một phần của nghi thức đón con rể và con cháu về thăm bên ngoại.
Ở người Tày tại Hà Giang (tỉnh cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), một bài báo năm 2018 ghi nhận một hình thức mừng tuổi rộng hơn: mừng tuổi cho người già và trẻ con đến nhà chơi là vài nghìn tiền lẻ hoặc đôi bánh chưng[2]. Như vậy, người nhận không chỉ là trẻ nhỏ trong nhà mà có thể là bất kỳ người già hay trẻ con nào đến chơi trong dịp Tết. Món quà có thể là tiền, cũng có thể là bánh chưng, tức là một phần của mâm cỗ Tết chứ không phải vật phẩm mua riêng.
Cũng theo ghi nhận này, trong bữa cơm Tết ngày mùng Hai, con cháu lần lượt quỳ lạy ông bà, cha mẹ và những người trên, chúc những lời tốt đẹp; người trên chúc lại con cháu[2]. Con cháu còn hát mừng tuổi, ca tụng công ơn ông bà cha mẹ, và ông bà cha mẹ hát đối lại để động viên[2]. Đây là điểm khác biệt rõ so với tục lì xì ở người Kinh: mừng tuổi ở người Tày Hà Giang gắn với hát đối và nghi thức quỳ lạy, chứ không chỉ là trao phong bao.
Người Hoa lì xì theo tình trạng hôn nhân hay theo tuổi?
Một tác giả gốc Hoa lớn lên ở Chợ Lớn kể trên báo Sài Gòn Giải Phóng rằng theo tục lì xì của người Hoa, người đã lập gia đình mới là người phát lì xì, còn con nít và người chưa lập gia đình thì được nhận, không kể tuổi; người dì của tác giả hơn 50 tuổi vẫn được nhận lì xì[3]. Đây là một quy ước khác hẳn cách hiểu phổ biến ở người Kinh, nơi lì xì thường gắn với trẻ nhỏ và người già.
Bài viết này cũng nói rõ một điều quan trọng: người Hoa ở khu Chợ Lớn (địa bàn quận 5, quận 6 cũ của Thành phố Hồ Chí Minh) không có một mẫu số chung cho cách đón Tết: mỗi nhà mỗi khác, nhiều gia đình người Hoa đón Tết theo cách không giống nhau[3]. Vì vậy, khi nói về lì xì của người Hoa, cần hiểu đây là ghi nhận của một gia đình cụ thể, không phải quy tắc chung cho cả cộng đồng.
Một bài biên khảo năm 2011 trên báo Cần Thơ về người Hoa ở Nam Bộ có ảnh cháu mừng tuổi ông bà sáng mồng Một trong một gia đình người Hoa[4]. Bài này còn ghi một tục liên quan đến lì xì trong ngày Tết: người Hoa cũng cữ quét nhà trong ba ngày Tết, nhưng nếu nhà quá dơ thì vẫn quét, và trước khi quét người ta để dưới đất một bao lì xì và một trái quýt rồi mới quét, quét xong lại lượm lên[4]. Cách lý giải được bài viết đưa ra là tiền lì xì là tiền hên, còn trái quýt đọc theo âm Quảng Đông là cách, đồng âm với từ kiết, tượng trưng cho sự cát tường, nên quét nhà ngày Tết được xem như quét tiền tài vào nhà[4].
Bảng đối chiếu nhanh giữa các dân tộc
| Nơi được tả | Người nhận mừng tuổi | Hình thức quà | Lúc mừng tuổi |
|---|---|---|---|
| Người Tày, Nùng ở Cao Bằng[1] | Các cháu theo cha mẹ về thăm bên ngoại | Tiền gói trong tờ giấy đỏ | Mùng Hai, khi đi chúc Tết bên ngoại |
| Người Tày ở Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang)[2] | Người già, trẻ con đến nhà chơi | Vài nghìn tiền lẻ hoặc đôi bánh chưng | Mùng Hai, cùng bữa cơm Tết có lạy chúc và hát mừng tuổi |
| Một gia đình người Hoa ở Chợ Lớn[3] | Con nít và người chưa lập gia đình, không kể tuổi | Bao lì xì do người đã lập gia đình phát | Từ mùng Hai, khi đi chúc Tết |
Vì sao cùng là mừng tuổi mà cách làm lại khác?
Từ các ghi nhận trên, có hai chỗ làm cho việc mừng tuổi mỗi nơi một khác.
Thứ nhất là vị trí của mừng tuổi trong nghi lễ gia đình. Ở người Tày Hà Giang, mừng tuổi là một phần của bữa cơm Tết mùng Hai, trong đó con cháu quỳ lạy ông bà cha mẹ, hát mừng tuổi và được chúc lại[2]. Ở gia đình người Hoa được kể, lì xì đi cùng việc chúc Tết qua lại từ mùng Hai[3], và bao lì xì còn có mặt trong tục để bao lì xì với trái quýt xuống đất trước khi quét nhà[4].
Thứ hai là quan niệm về ai được nhận. Gia đình người Hoa ở Chợ Lớn lì xì theo tình trạng hôn nhân, người Tày Hà Giang mừng tuổi cho người già và trẻ con đến chơi, người Tày, Nùng Cao Bằng mừng tuổi cho con cháu về ngoại. Ba cách hiểu khác nhau về cùng một câu hỏi: ai xứng đáng được chúc phúc đầu năm.
Tóm lại, khác biệt nằm ở đâu?
Ở những nơi báo chí đã tả, người Tày, Nùng và người Hoa đều có tục mừng tuổi; chỗ khác nhau nằm ở người nhận, hình thức quà và lúc mừng. Trong gia đình người Hoa ở Chợ Lớn, lì xì theo tình trạng hôn nhân chứ không theo tuổi[3]. Người Tày ở Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) mừng tuổi bằng tiền lẻ hoặc đôi bánh chưng, cho cả người già và trẻ con đến chơi[2]. Người Tày, Nùng ở Cao Bằng mừng tuổi con cháu trong nghi thức về ngoại dịp mùng Hai[1].
Và điều quan trọng nhất: không có một cách làm chuẩn nào để các nơi khác bị đo theo. Mỗi cách làm là một cách tổ chức nghi lễ đầu năm của một cộng đồng cụ thể, ở một địa phương cụ thể, được ghi nhận ở một thời điểm cụ thể.
