Xoè Thái là gì và ra đời từ đâu?
Xoè Thái là loại hình múa dân gian truyền thống của cộng đồng người Thái ở vùng Tây Bắc, gồm các tỉnh Yên Bái, Lai Châu, Sơn La và Điện Biên. Múa Xòe còn được gọi là “Xe khăm khen”, nghĩa là múa cầm tay, nảy sinh trong quá trình lao động, sinh hoạt, phong tục tập quán và lễ hội của người Thái Tây Bắc.
Theo tài liệu ghi chép, trước đây người Thái gọi nghệ thuật múa của mình là “Xe”. Đến giữa thế kỷ 20, trong tiếng Việt, từ “Xe” biến âm thành “Xòe”. Ngày nay, nhân dân quen dùng các cách gọi nghệ thuật Xòe, điệu Xòe, bài Xòe. Dáng Xòe, động tác Xòe giàu tính tạo hình, đẹp về đường nét, duyên dáng về dáng vẻ và tinh tế trong nhịp điệu.
Nhiều điệu múa Xòe mô phỏng những bước đi của cha ông trong quá trình khai phá đất đai, phát rẫy, trồng lúa, lấy nước, tung khăn, mời rượu. Tất cả đều diễn tả sinh động thực tế cuộc sống, thể hiện ước mơ và khát vọng của người Thái Tây Bắc. Người Thái quan niệm: “Không Xòe thì hoa không nở, không Xòe thì người không vui, không Xòe thì trai gái không thành đôi, không Xòe thì lúa, ngô không thành bắp”.
Sáu điệu xoè cổ và ý nghĩa từng điệu
Người Thái có đến trên 30 điệu xòe, nhưng tất cả đều bắt nguồn từ sáu điệu xòe cổ. Các điệu này được sắp xếp theo tuần tự ý nghĩa nhân văn và giáo dục trong đời sống của người Thái, thể hiện qua các thái cực tình cảm của gia chủ với khách mời trong không gian giao lưu văn hóa cộng đồng.
| Điệu xoè | Tên gọi khác | Đặc điểm động tác | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|---|
| Khắm khen | Cầm tay nhau | Nắm tay nhau nhảy quanh đống lửa | Điệu xoè cơ bản, hình thành từ thuở sơ khai khi săn được thú hoặc có niềm vui chung |
| Nhôm khăn | Tung khăn | Bước chân và vung tay cao, tung khăn piêu theo nhịp trống | Điệu xoè tưng bừng nhất, dùng khi mùa vụ bội thu, đám cưới, lên nhà mới |
| Đổn hôn | Tiến lùi | Một người bước tiến, người bên cạnh bước lùi, bước theo nhịp kép | Cuộc sống có lúc thăng trầm nhưng lòng người không đổi thay |
| Phá xí | Bổ bốn | Đội hình chia bốn hướng | Tình đoàn kết cộng đồng, dù ở phương trời nào cũng hướng về tổ tiên, quê hương |
| Khắm khăn mơi lảu | Nâng khăn mời rượu | Nâng khăn như mời rượu | Lòng hiếu khách, làm cho con người gần nhau hơn, chén rượu trở thành chén rượu tình, chén rượu nghĩa |
| Ỏm lọm tốp mư | Vỗ tay đi vòng tròn | Vừa đi vòng tròn vừa vỗ tay | Niềm vui mừng khi gặp nhau hoặc đạt thành quả lớn, thường kết thúc cuộc vui |
Điệu “Khắm khen” có nghĩa là nắm tay cùng Xòe. Đây là điệu Xòe cơ bản trong nghệ thuật dân vũ của dân tộc Thái, hình thành trong quá trình lao động từ thuở sơ khai. Khi săn được con thú, mỗi khi có niềm vui trong gia đình, cộng đồng, mọi người nắm tay nhau nhảy quanh đống lửa. Đây cũng là những động tác cơ bản đầu tiên làm tiền đề để phát triển thành những điệu Xòe tiếp theo và thành những tác phẩm múa dân gian đặc sắc.
Ở điệu “Nhôm khăn”, động tác chân bước và tay vung lên cao như điệu Khắm khen, chỉ thêm khăn quàng trên cổ. Khi tay tung cao theo nhịp bước chân thì đồng thời hai tay cầm hai đầu khăn tung lên cao theo nhịp trống Xòe. Đây là điệu Xòe tưng bừng nhất, hay dùng khi mùa vụ bội thu, đám cưới, lên nhà mới, thể hiện niềm vui vô bờ bến. Chiếc khăn piêu quàng trên cổ tung lên theo mỗi nhịp Xòe như muôn sắc màu của cuộc sống, đồng thời cũng là thành quả lao động sáng tạo của những người con gái Thái.
Với điệu “Đổn hôn”, trong vòng tròn, cứ một người bước tiến, một người sát cạnh bước lùi. Động tác bước chân, tay cầm khăn tung cao như điệu Xòe Nhôm khăn, nhưng bước theo nhịp kép, hết một nhịp 4/4 mới tung khăn lên cao và ký chân, sau đó người vừa bước tiến thì bước lùi lại và người vừa bước lùi thì bước tiến lên, cứ như vậy theo nhịp trống. Điệu Xòe Đổn hôn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc: cho dù cuộc sống có lúc buồn, lúc vui, có khi chao đảo trước sóng gió, khó khăn, song mọi người vẫn chung lòng hướng tới một niềm tin son sắt, cho dù vật đổi sao dời nhưng lòng người không bao giờ thay đổi.
Điệu “Phá xí” diễn tả tình đoàn kết của cộng đồng, dù ở bất cứ phương trời nào đều hướng về tổ tiên, quê hương. Điệu “Khắm khăn mơi lảu” là điệu múa đầy chất trữ tình và ấm áp tình người, thể hiện lòng hiếu khách, giống như người miền xuôi “miếng trầu là đầu câu chuyện”, làm cho con người gần nhau hơn, chan hòa, đoàn kết.
Điệu “Ỏm lọm tốp mư” thể hiện niềm vui mừng khi gặp nhau hoặc đạt được thành quả lớn lao trong cuộc sống. Khi Xòe, mọi người nhìn vào nhau như trao gửi niềm vui, hạnh phúc và tin yêu. Mỗi khi vòng tròn Xòe đảo chiều thể hiện cuộc sống dù thay đổi đến đâu thì hạnh phúc, bình yên luôn là niềm tin và khát vọng. Đây là điệu Xòe kết thúc mỗi cuộc vui, khi mọi người đã trao nhau những tình cảm chân thành.
Ai có thể tham gia vòng xoè và vòng xoè diễn ra thế nào?
Điệu Xòe được dành cho tất cả mọi người không kể tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội, nghề nghiệp và tộc người cùng tham gia, vì vậy có sức sống bền vững, được cộng đồng truyền từ đời này sang đời khác qua nhiều thế hệ. Khi múa Xòe, ranh giới giữa người Xòe và người xem Xòe thường không phân biệt rõ ràng. Những người biểu diễn và người xem luôn hòa đồng, cộng cảm cùng ùa vào nắm tay nhau để hòa chung vào nhịp Xòe.
Ở giữa vòng Xòe, người ta dựng lên một cây cột gọi là “cây xén xính”, trên đó có treo hình thù các con vật, hình mặt trăng, mặt trời, có khi được đan bằng tre hoặc đẽo gỗ. Nhạc cụ dùng để múa Xòe gồm một trống, hai cồng, một chũm chọe. Âm nhạc của điệu múa này cũng là biểu hiện cho thế giới quan và nhân sinh quan của người xưa: tiếng trống là âm thanh của mặt đất, tiếng cồng là sự vang vọng của bầu trời, tiếng chũm chọe là biểu tượng “phồn thực” của muôn loài.
Phổ biến nhất là các điệu xòe vòng với sự tham gia của số lượng người không giới hạn. Ở Nghĩa Lộ, Mường Lò, người dân tự hào rằng nơi đây không ai không biết xòe. Những điệu xòe được trao truyền từ thế hệ trước tới thế hệ sau, không kể già, trẻ, gái, trai, không kể là người dân tộc nào, chỉ cần yêu mảnh đất và con người Nghĩa Lộ, Mường Lò, tay trong tay hòa cùng nhịp trống, chiêng cũng có thể đắm say trong những điệu xòe bất tận.
Xoè Thái trong nghi lễ và đời sống hằng ngày
Trong cuộc sống sinh hoạt và lao động của cộng đồng người Thái ở vùng Tây Bắc, múa Xòe là loại hình nghệ thuật truyền thống hết sức quan trọng, được truyền từ đời này sang đời khác. Điệu Xòe giúp con người quên đi những mệt nhọc của cuộc sống thường nhật, để rồi sau hội Xòe, trở lại với cuộc sống đời thường, con người thấy yêu lao động, yêu cuộc sống hơn.
Xoè xuất hiện trong nhiều dịp khác nhau: mừng mùa vụ bội thu, đám cưới, lên nhà mới, lễ hội cộng đồng. Tại thị xã Nghĩa Lộ, xòe Thái gắn với các lễ hội truyền thống của người Thái Mường Lò như lễ hội Rằm tháng Giêng, hội Hạn khuống (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia), Xên Mường. Nghệ thuật Xòe Thái tượng trưng cho cái đẹp, chứa đựng các giá trị nghệ thuật vũ đạo, âm nhạc, ca hát, trang phục, ẩm thực và ứng xử văn hóa của cộng đồng người Thái nước ta.
Bên cạnh múa Xòe, người Thái còn có hệ thống nhạc cụ gắn với đời sống tinh thần như khèn bè, pí (sáo), đàn tính. Nghệ nhân Lò Văn Biến ở bản Cang Nà, phường Trung Tâm, thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái), dù đã ngoài 90 tuổi, tiếng khèn vẫn đầy truyền cảm. Ông cho biết, là đàn ông, muốn được phụ nữ Thái mến phải biết thổi pí, thổi khèn giỏi. Cái âm trầm, âm bổng ngoài chức năng tỏ tình còn thổi đệm cho người khắp (hát đối đáp) như khắp sài peng (hát tình tự), khắp páy căn (hát chia tay), khắp chiêu (hò), khắp lồng tồng (hát xuống đồng), khắp báo sao (hát giao duyên).
Xoè Thái được ghi danh và bảo tồn như thế nào?
Nghệ thuật Xòe Thái đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia từ năm 2013. Ngày 15/12/2021, tại phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể lần thứ 16 của UNESCO diễn ra tại thủ đô Paris (Pháp), Di sản “Nghệ thuật Xòe Thái” của Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại.
Công tác bảo tồn được triển khai ở nhiều địa phương. Tại thị xã Nghĩa Lộ, ngoài việc tôn vinh các nghệ nhân ưu tú có nhiều đóng góp trong việc giữ gìn, truyền dạy nghệ thuật xòe Thái như Lò Văn Biến, Điêu Thị Xiêng, thị xã khuyến khích các hoạt động sáng tác về những nét đẹp của xòe Thái trong đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Nghĩa Lộ, Mường Lò. Thị xã thực hiện truyền dạy và thực hành xòe Thái trong tất cả trường học, trong cộng đồng dân cư thông qua các đội văn nghệ quần chúng, các hội bảo tồn tri thức bản địa. Đến nay, tại 10 xã, bốn phường của thị xã có hơn 200 đội văn nghệ, thu hút hơn 2.000 diễn viên quần chúng tham gia. Tất cả 36 trường mầm non cùng các trường học đều có chương trình ngoại khóa về xòe Thái.
Tại Lai Châu, Liên hoan Hát then, Đàn tính và Nghệ thuật Xòe Thái được tổ chức định kỳ. Năm 2024, liên hoan lần thứ VI có sự tham gia của 5 đoàn với 125 nghệ nhân, diễn viên, hạt nhân văn nghệ quần chúng đến từ các huyện, thành phố trên địa bàn tỉnh. Mỗi đoàn thực hiện một chương trình biểu diễn trong thời gian tối đa 35 phút với các thể loại hát then, đàn tính, múa trong Then và Nghệ thuật Xòe Thái. Liên hoan góp phần tăng cường tôn vinh, quảng bá, bảo tồn, kế thừa và phát huy Di sản thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái và Nghệ thuật Xòe Thái đã được UNESCO ghi danh.
Với giá trị nghệ thuật và nhân văn, hiện nay các điệu Xòe dân vũ được biên soạn và đưa thành bài học múa cơ bản, nhiều tiết mục Xòe được đưa đi tham gia liên hoan, hội thi, hội diễn cấp quốc gia đạt giải cao và được lưu diễn nhiều nơi trong nước và quốc tế. Nghệ thuật Xòe Thái đã vượt qua nét đẹp của loại hình múa truyền thống với thẩm mỹ sáng tạo, khát vọng vươn tới những giá trị chân, thiện, mỹ của mỗi thành viên trong cộng đồng các dân tộc Tây Bắc. Đó là biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc, sự sẻ chia, tình yêu thương sâu sắc giữa con người với con người, sự hài hòa giữa con người với văn hóa, bản sắc dân tộc và thiên nhiên hùng vĩ với những triết lý sống cao đẹp.
