Ảnh: Wikimedia Commons (Public Domain / CC0)
TL;DR: Tháp Bà Ponagar là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa Chăm - Việt. Nữ thần Po Inư Nagar của người Chăm đã được người Việt tiếp biến thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu, trở thành biểu tượng Mẹ xứ sở được cả hai cộng đồng cùng tôn kính.
Po Inư Nagar và Thiên Y A Na có mối liên hệ như thế nào?
Tại Nha Trang, trên ngọn đồi Cù Lao nhìn ra sông Cái, quần thể Tháp Bà Ponagar sừng sững như một chứng nhân lịch sử. Nơi đây không chỉ là công trình kiến trúc Chăm cổ mà còn là điểm hội tụ đặc biệt của dòng chảy văn hóa Việt - Chăm. Trung tâm của di tích là ngôi tháp thờ Po Inư Nagar, vị thần tối cao trong tín ngưỡng Chăm, mà người Việt gọi bằng cái tên trìu mến: Thiên Y A Na Thánh Mẫu.
Nữ thần Po Inư Nagar trong tâm thức người Chăm
Người Chăm gọi bà là Yang Pô Inư Nagar, nghĩa là Mẹ Xứ Sở. Trong văn hóa Chăm, bà là vị thần sáng tạo, người đã dạy dân chúng cách trồng lúa, chăn nuôi, dệt vải và lập ra luật tục. Bà được xem là biểu tượng của quyền năng sinh sôi, của sự sống và văn minh. Việc thờ phụng Mẹ Xứ Sở phản ánh tín ngưỡng thờ Mẫu và vai trò quan trọng của người phụ nữ trong xã hội Chăm xưa.
Vì sao người Việt tiếp biến truyền thuyết Thiên Y A Na?
Khoảng năm 1653, khi người Việt bắt đầu đến khai phá vùng đất Khánh Hòa, họ đã gặp tín ngưỡng thờ Po Inư Nagar. Mang trong mình tâm thức thờ Mẫu lâu đời, người Việt đã tiếp nhận và chuyển hóa vị nữ thần Chăm thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Truyền thuyết kể rằng bà là công chúa do trời sinh ra, bị bỏ rơi trên rừng, được Tiên ông và Phật Bà nuôi dạy, sau đó dạy dân trồng trọt, chữa bệnh. Khi trở về trời, bà để lại chiếc áo và vẫn hiển linh phù hộ cho dân lành. Câu chuyện này được quan Thượng thư Phan Thanh Giản dưới triều Nguyễn ghi chép, tổng hợp và khắc bia dựng vào năm 1856 tại di tích.
Các nghi lễ chính trong Lễ hội Tháp Bà Ponagar theo thời gian và nội dung.
| Thời gian | Nghi lễ | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Giờ Ngọ ngày 20/3 | Lễ thay y | Tắm tượng bằng nước nấu từ rượu và năm loại hoa thơm, mặc xiêm y mới cho Mẹ |
| Buổi tối ngày 20/3 | Lễ thả hoa đăng | Cầu siêu cho các vong linh |
| Sáng 21/3 | Lễ cầu quốc thái dân an | Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Khánh Hòa thực hiện |
| Rạng sáng 23/3 | Tế lễ cổ truyền | Các cụ hào lão đình Cù Lao thực hiện |
| Sau tế lễ cổ truyền | Lễ Khai Diên, lễ Tôn Vương | Các tiết mục hát Bội |
| Đêm 23/3 | Lễ Dâng hương tạ Mẫu | Khép lại một mùa lễ hội |
Lễ hội Tháp Bà Ponagar có gì đặc biệt?
Lễ hội Tháp Bà Ponagar, còn gọi là Lễ hội Thiên Y A Na Thánh Mẫu, diễn ra từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch hằng năm. Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012, lễ hội là không gian văn hóa chung của người Chăm, người Kinh và nhiều dân tộc khác ở khu vực miền Trung và Tây Nguyên.
Các nghi lễ chính
Lễ hội bao gồm nhiều nghi thức trang nghiêm. Lễ thay y diễn ra đúng giờ Ngọ ngày 20/3, với việc tắm tượng bằng nước nấu từ rượu và năm loại hoa thơm, sau đó mặc xiêm y mới cho Mẹ. Lễ thả hoa đăng vào buổi tối cùng ngày để cầu siêu cho các vong linh. Lễ cầu quốc thái dân an do Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Khánh Hòa thực hiện vào sáng 21/3. Tế lễ cổ truyền của các cụ hào lão đình Cù Lao diễn ra rạng sáng 23/3. Tiếp đó là lễ Khai Diên, lễ Tôn Vương với các tiết mục hát Bội. Đêm 23/3 là lễ Dâng hương tạ Mẫu, khép lại một mùa lễ hội.
Múa Bóng và những biến chuyển văn hóa
Múa Bóng là một nét đặc sắc không thể thiếu. Theo các cụ hào lão, xưa kia xóm Bóng là nơi các vũ nữ Chăm đến sinh sống để biểu diễn tại di tích. Ngày nay, các đoàn múa Bóng chủ yếu là người Kinh, chịu ảnh hưởng của hầu đồng miền Trung và miền Bắc, trong khi đồng bào Chăm về dự lễ hầu như chỉ hành lễ. Sự thay đổi này cho thấy quá trình giao thoa văn hóa vẫn tiếp diễn, khi người Việt tiếp nhận và làm giàu thêm di sản của người Chăm, đồng thời tạo ra một bản sắc mới.
Ý nghĩa của sự giao thoa tín ngưỡng là gì?
Sự tồn tại song hành của hai truyền thuyết, hai cách gọi tên cho cùng một vị thần tại Tháp Bà cho thấy một quá trình tiếp biến văn hóa hòa bình và sâu sắc. Người Việt không xóa bỏ tín ngưỡng của người Chăm mà tiếp nhận, bản địa hóa để biến Po Inư Nagar thành Thiên Y A Na, một vị Thánh Mẫu gần gũi trong đời sống tâm linh. Các vua triều Nguyễn đã sắc phong bà là Thượng đẳng thần, chính thức hóa vị thế của bà trong hệ thống tín ngưỡng Việt.
Lễ hội Tháp Bà Ponagar vì thế không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công đức Mẹ Xứ Sở, mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn kết cộng đồng các dân tộc Việt - Chăm trên dải đất miền Trung. Mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn người hành hương từ Ninh Thuận, Bình Thuận, Gia Lai đến Nha Trang cùng dâng hương, cùng cầu nguyện, cùng hòa mình vào không gian văn hóa chung. Đó là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của một tín ngưỡng đã vượt qua ranh giới tộc người để trở thành di sản chung của dân tộc.
