TL;DR: Làng hương Thôn Cao (xã Bảo Khê, TP Hưng Yên) là làng nghề làm hương lớn nhất miền Bắc, có lịch sử từ thế kỷ XVIII gắn với bà tổ nghề Đào Thị Khương. Nghề làm hương nơi đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nét đẹp văn hóa tín ngưỡng được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hiện rất ít hộ còn làm tay hoàn toàn, đa số đã dùng máy se hương và máy trộn bột, nhưng công thức phối thảo mộc vẫn truyền từ người già trong nhà và hương vẫn phơi nắng trên phên tre.
Làng hương Thôn Cao có lịch sử bao nhiêu năm?
Nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km, ngay sát đê tả ngạn sông Hồng, làng hương Thôn Cao thuộc xã Bảo Khê, thành phố Hưng Yên (tỉnh Hưng Yên) từ lâu đã được biết đến là một trong những làng nghề làm hương truyền thống lớn nhất miền Bắc. Khác biệt của hương Thôn Cao chính là mùi thơm thanh nhẹ, lưu giữ lâu mà hiếm có nơi nào sánh được, nhờ vào bí quyết pha trộn thảo mộc được truyền qua nhiều thế hệ.
Nguồn gốc và truyền thuyết về bà tổ nghề
Theo tương truyền, vào thế kỷ XVIII, bà Đào Thị Khương trong một lần đi buôn bán xa đã học được nghề làm hương và mang về truyền dạy lại cho người dân trong làng. Để tưởng nhớ công ơn của bà, cứ vào ngày 22/8 âm lịch hằng năm, người dân Thôn Cao lại tổ chức ngày giỗ tổ nghề, đây vừa là dịp để tưởng nhớ người đã khai sinh ra nghề, vừa là dịp để cộng đồng làng nghề sum họp, ôn lại truyền thống. Hiện nay, gần 200 hộ gia đình trong thôn vẫn còn giữ nghề làm hương truyền thống, bất chấp những thăng trầm của thời cuộc và sự xâm lấn của hàng hóa công nghiệp.
Bảng tóm tắt thông tin về làng hương Thôn Cao theo các khía cạnh trong bài.
| Khía cạnh | Thông tin |
|---|---|
| Vị trí | Cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km, sát đê tả ngạn sông Hồng, thuộc xã Bảo Khê, thành phố Hưng Yên |
| Người khai sinh nghề | Bà Đào Thị Khương, vào thế kỷ XVIII |
| Ngày giỗ tổ nghề | 22/8 âm lịch hằng năm |
| Số hộ còn giữ nghề | Gần 200 hộ gia đình |
| Bộ phận cây hương | Tăm hương, bột hương, keo kết dính |
| Nguyên liệu bột hương | Trầm hương, quế chi, hương bài, tùng bạch chỉ, trắc bách diệp, hồi, cam thảo cùng các loại dược liệu khác |
| Chất kết dính | Keo tràm hoặc keo bời lời |
| Thị trường xuất khẩu | Campuchia, Ấn Độ, Trung Quốc |
| Thu nhập cơ sở nhỏ | Khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng |
| Thu nhập cơ sở lớn | Hàng trăm triệu đồng mỗi tháng |
Đặt cạnh những làng hương khác, người đọc dễ định vị Thôn Cao hơn.
| Làng hương | Địa phương | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Thôn Cao | xã Bảo Khê, thành phố Hưng Yên | làng nghề làm hương truyền thống lớn nhất miền Bắc, nơi giữ bí quyết phối trộn thảo mộc |
| Quảng Phú Cầu | Hà Nội | nổi về quy mô sản xuất |
| Thủy Xuân | Huế | đi theo hướng du lịch làng nghề, gắn với cảnh phơi hương trên phên tre |
Bí quyết tạo nên hương Thôn Cao là gì?
Cấu tạo ba phần của cây hương gồm những gì?
Điều làm nên thương hiệu hương Thôn Cao chính là quy trình chế tác tỉ mỉ và công thức pha trộn nguyên liệu đặc biệt. Mỗi cây hương được cấu thành từ ba bộ phận chính:
- Tăm hương: Được làm từ thân cây tre được chẻ nhỏ, vót đều tay. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo để tăm hương có độ dài, độ dày đồng đều, không bị cong vênh.
- Bột hương: Đây là linh hồn của cây hương, là hỗn hợp bột gỗ được nghiền từ nhiều loại cây thảo mộc khác nhau như trầm hương, quế chi, hương bài, tùng bạch chỉ, trắc bách diệp, hồi, cam thảo cùng các loại dược liệu khác. Tùy theo mỗi gia đình sẽ có những bài thuốc riêng được coi là bí quyết gia truyền, tạo nên những nét đặc trưng không lẫn vào đâu được.
- Keo kết dính: Thường được sử dụng từ keo tràm hoặc keo bời lời, giúp bột hương bám chặt vào tăm và tạo độ kết dính tự nhiên.
Sự khác biệt đến từ bí quyết gia truyền
Điểm đặc biệt của hương Thôn Cao chính là mỗi gia đình đều sở hữu một công thức pha trộn thảo mộc riêng, được coi như bí quyết thiêng liêng chỉ truyền lại cho người trong nhà, trong dòng họ. Chính vì vậy, nhân công sản xuất tại các cơ sở hầu hết đều là người thân, tạo nên sự gắn kết chặt chẽ trong lao động sản xuất. Anh Mai Văn Trọng, chủ một cơ sở sản xuất hương tại đây, chia sẻ rằng chính việc thường xuyên tiếp xúc với các loại thảo mộc tự nhiên cũng là lý do khiến làn da của người dân nơi đây luôn tươi tắn, hồng hào.
Nghề làm hương đã thay đổi cuộc sống người dân như thế nào?
Giá trị kinh tế từ nghề truyền thống
Trải qua hàng trăm năm, nghề làm hương không chỉ đơn thuần là một nghề mưu sinh mà đã trở thành nguồn thu nhập chính, làm thay đổi cuộc sống của nhiều gia đình tại Thôn Cao. Theo chia sẻ của chị Trần Thị Tươi, chủ một trong những cơ sở sản xuất lớn nhất thôn, doanh thu của gia đình có thời điểm lên tới gần trăm triệu đồng mỗi tháng, đặc biệt cao vào dịp Tết Nguyên đán và các ngày lễ lớn. Ông Nguyễn Như Khanh, Phó Chủ tịch Hội làng nghề truyền thống Thôn Cao, cho biết ngay cả những cơ sở nhỏ nhất cũng có thu nhập khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng, trong khi các cơ sở lớn có thể đạt hàng trăm triệu.
Sự thích ứng trong bối cảnh hiện đại
Không đứng ngoài xu thế, người dân Thôn Cao đã nhạy bén ứng dụng máy móc hiện đại vào một số công đoạn sản xuất để tăng năng suất lao động, trong khi vẫn giữ được những bí quyết truyền thống trong pha trộn nguyên liệu. Điều này giúp sản phẩm hương Thôn Cao không chỉ phục vụ thị trường nội địa mà còn được xuất khẩu sang nhiều quốc gia như Campuchia, Ấn Độ, Trung Quốc, khẳng định vị thế của làng nghề trên thị trường quốc tế.
Nhìn kỹ hơn vào cách làm hiện nay, số hộ còn làm hương thủ công hoàn toàn chỉ đếm trên đầu ngón tay. Phần lớn các hộ đã dùng máy se hương và máy trộn bột. Song có một công đoạn vẫn giữ lối cổ: hương se xong được phơi trên phên tre, khô tự nhiên dưới nắng chứ không vào lò sấy công nghiệp. Người làng cho rằng hương phơi nắng khi đốt thơm bền và dịu hơn hương sấy cấp tốc.
Làng hương Thôn Cao còn làm hương thủ công không?
Rất ít hộ còn làm tay hoàn toàn. Đa số đã dùng máy se hương và máy trộn bột, nhưng công thức phối thảo mộc vẫn do người già trong nhà truyền lại, và hương vẫn được phơi nắng trên phên tre. Nói cách khác, cái còn giữ được là phần hồn của nghề chứ không phải từng động tác tay.
Tâm niệm làm nghề và giá trị tín ngưỡng văn hóa
Cái tâm trong từng cây hương
Đối với người dân Thôn Cao, làm hương không chỉ là một nghề kiếm sống mà còn là một nét đẹp văn hóa tâm linh. Họ luôn tâm niệm rằng hương là sản phẩm kết nối con người với thế giới tâm linh, với tổ tiên, vì vậy không được làm cẩu thả. Mỗi cây hương được tạo ra đều chứa đựng cái tâm của người làm nghề, hướng đến sự thanh sạch và tôn kính. Trong bối cảnh thị trường xuất hiện nhiều loại hương giả, hương kém chất lượng gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, người dân Thôn Cao vẫn kiên định với nguyên tắc sản xuất an toàn, sử dụng nguyên liệu tự nhiên, tạo dựng thương hiệu uy tín được nhiều người tin dùng.
Trong dân gian, khói hương được tin là có thể xua đuổi tà khí và mang lại sự an yên cho gia chủ, một quan niệm phổ biến trong văn hóa Á Đông. Đây là niềm tin dân gian chứ không phải điều đã được kiểm chứng.
Làng nghề trong dòng chảy văn hóa Việt
Dù phải đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là trong giai đoạn dịch bệnh COVID-19 khiến các lễ hội, chùa chiền phải đóng cửa, người dân Thôn Cao vẫn miệt mài duy trì sản xuất. Họ hiểu rằng nghề làm hương đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống tín ngưỡng của người Việt, từ việc thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ anh hùng liệt sĩ đến các nghi lễ tâm linh quan trọng. Nghề làm hương cũng là sợi dây gắn kết cộng đồng, khi nhiều người dù đi xa làm ăn nhưng vẫn trở về quê để tiếp tục nối nghiệp cha ông. Sự trường tồn của làng hương Thôn Cao chính là minh chứng sống động cho việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
Bài tổng quan chủ đề: Nghề thủ công truyền thống Việt Nam gồm những nghề nào?
