Thước Lỗ Ban là gì
Thước Lỗ Ban là một quy ước đo lường trong nghề mộc và nghề xây dựng cổ truyền, mang tên Lỗ Ban, người thợ mộc nước Lỗ thời Xuân Thu được tôn làm tổ nghề. Điểm khác biệt của nó so với thước thường: ngoài vạch chia đo độ dài, trên thân thước còn ghi các chữ đánh giá tốt xấu cho từng khoảng.
Người thợ dùng nó không phải để đo xem một vật dài bao nhiêu, mà để kiểm xem con số ấy có rơi vào khoảng được coi là đẹp hay không. Đó là lý do trong nghề xây dựng Việt Nam, một số con số lặp đi lặp lại tới mức thành mặc định: cửa chính 81cm, 86cm, cửa phòng 69cm, 81cm.
Ba loại thước, ba nhóm đối tượng
Điều gây nhầm lẫn nhiều nhất là có tới ba thước khác nhau, chiều dài chu kỳ khác nhau, và dùng cho ba nhóm vật khác nhau. Đo nhầm thước thì kết quả sai hoàn toàn dù số đo đúng.
Thước 52,2cm, gọi là thước thông thủy. Dùng đo KHOẢNG RỖNG: lòng cửa đi, lòng cửa sổ, ô thoáng, giếng trời. "Thông thủy" nghĩa đen là nước chảy qua được, tức khoảng trống thật sự lọt qua được, không tính khuôn. Thước này chia làm tám cung, mỗi cung 65,25mm, bốn cung tốt in đỏ và bốn cung xấu in đen, mỗi cung lại chia năm cung nhỏ.
Thước 42,9cm, gọi là thước dương trạch. Đây chính là 魯班尺 cổ điển, còn gọi Văn Công xích. Dùng đo KHỐI ĐẶC: bệ, móng, giường, tủ, bàn, bậc thang, tức đo phủ bì của vật. Tám cung với bộ tám chữ Hán 財病離義官劫害本, mỗi cung chia bốn cung nhỏ.
Thước 38,8cm, gọi là thước âm phần. Tức 丁蘭尺 Đinh Lan xích. Dùng đo bàn thờ, đồ thờ, mộ phần. Thước này có mười cung, sáu tốt bốn xấu, khác hẳn hai thước kia.
Cách đọc một kích thước
Phép tính đơn giản hơn người ta tưởng. Quy kích thước về milimét, chia cho chiều dài một chu kỳ của thước đang dùng, rồi xem PHẦN DƯ rơi vào cung nào.
Ví dụ cửa đi rộng 82cm, tức 820mm, đo bằng thước thông thủy 52,2cm. Lấy 820 chia 522 được 1 dư 298. Thước chia tám cung mỗi cung 65,25mm, nên 298mm rơi vào cung thứ năm là Phúc Lộc, một cung tốt. Đó là lý do 82cm là con số quen thuộc với thợ làm cửa.
Vì thước lặp theo chu kỳ, một kích thước lớn gấp nhiều lần vẫn đọc được: chỉ cần biết nó nằm ở chu kỳ thứ mấy và phần dư là bao nhiêu.
Một chi tiết số học hay bị làm tròn
Rất nhiều tài liệu ghi mỗi cung của thước 52,2cm dài "65mm" và mỗi cung nhỏ "13mm". Con số đó đã làm tròn. Chia đúng thì 522 chia 8 bằng 65,25mm, và chia tiếp cho 5 bằng 13,05mm.
Sai lệch nghe không đáng kể, nhưng nó dồn lại: tới cung thứ tám, cách tính làm tròn đã lệch 2mm so với cách tính đúng. Với một kích thước nằm sát ranh giới hai cung, 2mm đủ để đọc nhầm từ cung tốt sang cung xấu hoặc ngược lại. Nếu bạn tra hai công cụ mà ra hai kết quả khác nhau ở một số sát mốc, đây thường là nguyên nhân.
Một nguồn lệch nữa là quy ước biên: kích thước rơi ĐÚNG mốc chuyển cung thì tính cung nào. Không có chuẩn chung, nên mỗi công cụ tự chọn. Điều quan trọng không phải chọn cách nào mà là nói rõ mình chọn cách nào.
Tên cung: chỗ các nguồn không thống nhất
Khi đối chiếu các bảng tra đang lưu hành, sẽ gặp chuyện hai nguồn ghi tên cung khác nhau cho cùng một vị trí trên thước 42,9cm. Có nơi ghi cung thứ sáu và thứ tám là "Nạn" và "Mạng", nơi khác ghi "Kiếp" và "Bản".
Cách phân xử là quay về bộ chữ Hán gốc. Thước 魯班尺 mang tám chữ 財病離義官劫害本, đọc Hán Việt là Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản. Vậy "Kiếp" và "Bản" là đúng; "Nạn" và "Mạng" là cách gọi biến thể lưu truyền trong tiếng Việt.
Đây là lý do khi tra một bảng nào đó, nên xem nó có ghi kèm chữ Hán không. Có chữ Hán thì đối chiếu được; chỉ có tên Hán Việt thì không biết đang đọc bản nào.
Điều thước Lỗ Ban không làm được
Thước Lỗ Ban là quy ước văn hoá, không có cơ sở khoa học. Nó không nói gì về kết cấu, về tải trọng, về tiêu chuẩn thông thủy tối thiểu cho lối thoát hiểm, hay về kích thước phù hợp với người dùng.
Một cánh cửa rơi vào cung đẹp mà hẹp quá thì vẫn là cánh cửa khó đi. Một bậc thang đúng cung mà cao quá thì vẫn là bậc thang dễ vấp. Trong thực hành, người làm nghề chọn kích thước thoả mãn yêu cầu kỹ thuật và công năng TRƯỚC, rồi mới tinh chỉnh vài milimét để rơi vào cung đẹp. Thứ tự ngược lại là đặt phong tục lên trên an toàn.
Đọc đúng như vậy thì thước Lỗ Ban giữ được phần hay của nó: một hệ quy ước giúp nghề mộc truyền lại các con số đã được dùng quen, và một sợi dây nối người làm nhà hôm nay với người thợ nhiều đời trước.
