TL;DR: Tiết Xuân Phân (春分) là tiết thứ tư trong 24 tiết khí, bắt đầu khi Mặt Trời đi qua xích đạo trời, ngày và đêm dài gần bằng nhau. Tính theo giờ Việt Nam, tiết này bắt đầu vào ngày 20 hoặc 21 tháng 3 dương lịch ở gần hết các năm từ 1900 tới 2100; năm 2026 giao tiết lúc 21 giờ 36 ngày 20/3. Xuân Phân là trung khí của tháng Hai âm lịch. Hiệp kỷ biện phương thư chép ba hậu của tiết này (én về, sấm vang, bắt đầu có chớp) và lễ tế xã vào ngày Mậu gần Xuân Phân. Ở Việt Nam, Xuân Phân không có lễ riêng; tục tảo mộ thuộc tiết Thanh Minh kế sau.
Tiết Xuân Phân là gì và vì sao nó quan trọng?
Tiết Xuân Phân là tiết thứ tư trong 24 tiết khí, bắt đầu khi Mặt Trời tới kinh độ hoàng đạo 0 độ, tức lúc Mặt Trời đi qua xích đạo trời; khi ấy ngày và đêm dài gần bằng nhau. Đây là tiết giữa mùa xuân, sau Lập Xuân, Vũ Thủy, Kinh Trập và trước Thanh Minh, Cốc Vũ. Xuân Phân là trung khí của tháng Hai: tháng âm lịch nào chứa tiết Xuân Phân thì là tháng Hai.
Tuế thời quảng ký của Trần Nguyên Tịnh (đời Tống) chép tiết này theo các sách cũ: Hiếu kinh vĩ nói sau Kinh Trập mười lăm ngày, chuôi sao Bắc Đẩu chỉ phương Mão là Xuân Phân; Tam thống lịch xếp Xuân Phân là trung khí tháng Hai; thiên Nguyệt lệnh tả tháng giữa xuân là lúc "日夜分", ngày đêm chia đều[1].
Tiết Xuân Phân bắt đầu ngày nào?
Tính theo giờ Việt Nam (UTC+7), trong 201 năm từ 1900 tới 2100, Xuân Phân bắt đầu vào ngày 20 hoặc 21 tháng 3 dương lịch ở 193 năm; ngày 22/3 chỉ có ở ba năm 1903, 1907, 1911, ngày 19/3 ở năm năm từ 2080 tới 2096. Ngày xê dịch vì năm dương lịch dài 365 hoặc 366 ngày, còn từ Xuân Phân năm này tới Xuân Phân năm sau là chừng 365 ngày 5 giờ 48 phút: giờ giao tiết muộn dần chừng sáu tiếng mỗi năm, rồi sớm lại một ngày sau mỗi năm nhuận.
Giờ giao tiết Xuân Phân các năm 2025 tới 2030, theo giờ Việt Nam:
| Năm | Ngày dương lịch | Giờ giao tiết |
|---|---|---|
| 2025 | 20/3 | 15:50 |
| 2026 | 20/3 | 21:36 |
| 2027 | 21/3 | 03:24 |
| 2028 | 20/3 | 09:11 |
| 2029 | 20/3 | 15:00 |
| 2030 | 20/3 | 20:49 |
Ba hậu của tiết Xuân Phân là gì?
Người xưa chia mỗi tiết khí thành ba hậu, mỗi hậu khoảng năm ngày, mỗi hậu gắn với một dấu hiệu của trời đất.
Hiệp kỷ biện phương thư chép ba hậu của Xuân Phân như sau[2]:
- Hậu thứ nhất, huyền điểu chí: chim én bay về.
- Hậu thứ hai, lôi nãi phát thanh: sấm bắt đầu vang.
- Hậu thứ ba, thủy điện: bắt đầu có chớp.
Tuế thời quảng ký dẫn Chu thư, thiên Thời huấn, cũng chép đúng ba hậu ấy, hậu sau cách hậu trước năm ngày[1].
Tục lệ quanh tiết Xuân Phân có gì?
Tế xã vào ngày Mậu gần Xuân Phân
Hiệp kỷ biện phương thư, mục Nhị xã, dẫn sách Lịch lệ: "二分前後近戊為社", tức ngày Mậu gần nhất trước hoặc sau Xuân Phân là ngày Xuân xã, ngày Mậu gần nhất trước hoặc sau Thu Phân là ngày Thu xã[2]. Xã là lễ tế thần đất, cầu cho mùa màng.
Kinh Sở tuế thời ký của Tông Lẫm (thế kỷ 6) tả ngày xã ở vùng Kinh Sở: hàng xóm bốn bên họp hội, mổ lễ vật, dựng lều dưới gốc cây, tế thần trước rồi cùng hưởng phần lộc.
Chơi xuân trong sách thời lệnh
Quyển 1 của Tuế thời quảng ký gom các tục chơi xuân của người Trung Hoa đời Đường, Tống, nói chung cho cả mùa xuân chứ không riêng tiết Xuân Phân: tiệc thăm xuân của người kinh đô nhà Đường sau rằm tháng Giêng, người Biện Kinh đời Tống ra ngoại thành chơi xuân sau lễ Thượng nguyên, rượu "Lê hoa xuân" người Hàng Châu ủ cho chín đúng mùa hoa lê[1].
Tục lệ ở Việt Nam
Ở Việt Nam, Xuân Phân không có lễ riêng như Tết Nguyên Đán hay Trung Thu. Mục các tết trong năm của Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915) không có tết nào cho tiết này; sách chép tục của tiết kế sau là Thanh Minh: người Việt không ăn tết ấy, nhưng nhiều người nhân dịp ấy đi tảo mộ, phát cỏ, đắp đất cho mộ rồi về làm cỗ cúng gia tiên.
Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca của Nguyễn Liên Phong (1909), ở đoạn kể về những người thợ bạc tại Chợ Lớn, có câu "Mùa Xuân tế lể nghiêm minh, Dưng bông hát bội rập rình ngày đêm"[3]. Câu thơ tả lễ tế và hát bội trong mùa xuân nói chung, không nhắc tiết Xuân Phân.
Tiết Xuân Phân trong các hệ thuật số và phong thủy
Hiệp kỷ biện phương thư (quyển 2) ghi bốn tiết Lập, hai tiết Phân, hai tiết Chí ứng với tám quẻ, gọi là bát tiết, và chín cục của Kỳ Môn Độn Giáp đều khởi từ đây; Xuân Phân ứng quẻ Chấn. Quyển 8 của sách ghi Xuân Phân thuộc cung Chấn, dùng Dương độn cục 3.
Sách Sử dụng la bàn của Thanh Thủy có bảng phối 24 tiết khí với 24 sơn, ghi "Thái âm xuân phân đáo mão sơn", tức tới tiết Xuân Phân thì Thái âm đến sơn Mão. Đây là quy ước của môn phong thủy, dùng khi chọn hướng, chọn ngày.
Trong Hà Lạc lý số, sách Lý thuyết tượng số của Hoàng Tuấn tính Hóa Công theo tiết khí bốn mùa: người sinh từ tiết Xuân Phân tới trước tiết Hạ Chí thì Hóa Công thuộc quẻ Chấn, thời Mộc vượng, Thổ suy. Đây là quy ước của môn lý số, không phải dữ kiện thiên văn.
Phân biệt tiết Xuân Phân với các mốc khác
Bảng dưới so Xuân Phân với các mốc dễ nhầm, ngày dương lịch tính theo giờ Việt Nam cho các năm 1900 tới 2100:
| Mốc | Ngày dương lịch | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tiết Lập Xuân | 3 tới 5/2 | Tiết thứ nhất, bắt đầu mùa xuân theo tiết khí |
| Tiết Xuân Phân | 19 tới 22/3, phần lớn các năm là 20 hoặc 21/3 | Giữa xuân, ngày đêm dài gần bằng nhau |
| Tiết Thanh Minh | 4 tới 6/4 | Tiết thứ năm, dịp tảo mộ |
| Điểm xuân phân thiên văn | Trùng giờ giao tiết Xuân Phân | Lúc Mặt Trời qua xích đạo trời; tiết khí ngày nay lấy đúng thời điểm này |
Những điểm cần lưu ý khi tra cứu
Lịch Việt Nam tính tiết khí theo giờ Hà Nội (UTC+7), lịch Trung Quốc theo giờ Bắc Kinh (UTC+8). Khi giờ giao tiết rơi vào khoảng từ 23 giờ tới trước nửa đêm giờ Việt Nam, hai lịch ghi hai ngày khác nhau: năm 2018, Xuân Phân giao lúc 23 giờ 12 ngày 20/3 giờ Việt Nam, tức 0 giờ 12 ngày 21/3 giờ Bắc Kinh.
Tuế thời quảng ký, Kinh Sở tuế thời ký và Hiệp kỷ biện phương thư chép tục lệ và phép lịch của Trung Hoa, không phải tục Việt. Khi nói tục lệ Việt Nam, cần dựa vào nguồn ghi chép về Việt Nam, hoặc ghi rõ là tục của vùng nào.
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu bạn muốn dùng tiết Xuân Phân để chọn ngày làm việc, cưới hỏi hoặc khởi công, hãy xem đây là một mốc tham khảo trong hệ tiết khí, không phải căn cứ duy nhất. Các sách chọn ngày như Hiệp kỷ biện phương thư hay Vạn sự bất cầu nhân có bảng sao tốt xấu riêng cho từng ngày; tiết khí chỉ là một tầng trong đó.
Nếu bạn quan tâm đến tục lệ, có thể tìm hiểu các lễ hội mùa xuân ở địa phương mình, vì phần lớn tục lệ Việt Nam gắn với làng xã và vùng miền hơn là với tiết khí thuần túy.
