Vì sao nhà nhân học lại quan tâm đến việc thờ vong người chết oan?
Sau chiến tranh, nhiều gia đình ở miền Trung Việt Nam không chỉ thờ ông bà tổ tiên mà còn lập bàn thờ cho những người chết không toàn vẹn, chết tha phương, hoặc chết trong những vụ thảm sát mà thi thể không được tìm thấy. Nhà nhân học Heonik Kwon, trong cuốn Ghosts of War in Vietnam xuất bản năm 2008, gọi những người này là hồn ma chiến tranh, và cho rằng việc thờ cúng họ là một cách cộng đồng xử lý ký ức về cái chết bạo lực. Điểm đáng chú ý là nghi lễ ấy không nhằm chứng minh hồn ma có thật hay không, mà nhằm sắp xếp lại quan hệ giữa người sống và người đã khuất.
Theo Kwon, hồn ma chiến tranh không giống hồn ma trong các câu chuyện dân gian thông thường. Họ là những người chết trong tình trạng không được cúng giỗ đầy đủ, không có mộ, hoặc chết trong những hoàn cảnh khiến cộng đồng không thể thực hiện nghi lễ tang ma bình thường. Chính sự thiếu vắng nghi lễ ấy tạo ra một khoảng trống mà người sống phải tìm cách lấp đầy.
Trong quan niệm dân gian phổ biến ở nhiều vùng Việt Nam, người chết không được cúng giỗ đầy đủ thường được cho là sẽ lang thang, không về được với tổ tiên, và có thể gây ảnh hưởng đến người sống. Quan niệm này không chỉ tồn tại ở Việt Nam mà còn thấy ở nhiều xã hội khác, nơi người ta phân biệt giữa người chết được thờ cúng đàng hoàng và người chết bị bỏ quên.
Hồn ma chiến tranh ở miền Trung được mô tả như thế nào?
Kwon ghi nhận rằng ở miền Trung Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi, niềm tin vào hồn ma chiến tranh gắn với những ký ức cụ thể về các trận đánh, các vụ thảm sát và những cái chết tập thể. Những hồn ma này không phải là những bóng ma trừu tượng mà gắn với địa điểm, với tên tuổi, với những câu chuyện mà cộng đồng địa phương truyền lại.
Trong Ghosts of War in Vietnam, Kwon mô tả cách người dân ở một số làng miền Trung kể lại việc họ nhìn thấy hoặc nghe thấy những dấu hiệu của người chết trong những đêm tối, và cách những câu chuyện ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Điều đáng chú ý là những câu chuyện này không nhất thiết dẫn đến sợ hãi, mà thường dẫn đến việc lập bàn thờ, cúng bái, hoặc tìm cách cải táng.
Kwon lập luận rằng hồn ma chiến tranh ở Việt Nam mang một đặc điểm riêng so với các hình thức thờ cúng người chết khác: họ là những người chết trong tình trạng mà cộng đồng không thể thực hiện đầy đủ nghi lễ tang ma, và chính điều đó khiến họ trở thành đối tượng của một loại nghi lễ đặc biệt. Nghi lễ ấy không chỉ nhằm xoa dịu người chết mà còn nhằm xác lập lại trật tự trong cộng đồng người sống.
Hà My và Mỹ Lai: thờ vong, cải táng và đền thờ chung
Hai địa điểm được Kwon phân tích kỹ trong cuốn After the Massacre: Commemoration and Consolation in Ha My and My Lai xuất bản năm 2006 là Hà My và Mỹ Lai, cả hai đều thuộc tỉnh Quảng Nam ngày nay. Đây là hai vụ thảm sát nổi tiếng trong chiến tranh, và Kwon tập trung vào cách cộng đồng địa phương tưởng niệm và an ủi người chết sau đó.
Kwon ghi nhận rằng ở Hà My và Mỹ Lai, người dân đã thực hiện nhiều hình thức tưởng niệm khác nhau, bao gồm lập đền thờ chung, cải táng hài cốt, và tổ chức lễ cúng định kỳ. Những hình thức này không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là cách cộng đồng khẳng định sự tiếp nối của mình qua biến cố.
Theo Kwon, việc thờ cúng người chết trong thảm sát ở Hà My và Mỹ Lai có một đặc điểm chung: cộng đồng không phân biệt người chết thuộc phe nào, mà tìm cách thờ cúng tất cả những người đã khuất trong cùng một không gian. Điều này khác với cách tưởng niệm chính thức, vốn thường gắn với một phe hoặc một phía cụ thể.
Ở nhiều nơi, việc cải táng cho người chết không rõ danh tính hoặc không có thân nhân được coi là một việc làm công đức, và người dân địa phương có thể cùng nhau góp sức để thực hiện. Quan niệm này không chỉ giới hạn ở miền Trung mà còn thấy ở nhiều vùng khác của Việt Nam.
Vai trò của thầy cúng và người lên đồng trong việc thờ vong
Trong các nghi lễ liên quan đến hồn ma chiến tranh, thầy cúng và người lên đồng đóng vai trò quan trọng. Kwon ghi nhận rằng ở miền Trung, việc liên lạc với người chết thường được thực hiện qua trung gian của những người có khả năng đặc biệt, và những người này không chỉ giúp gia đình tìm hiểu về số phận của người thân mà còn giúp xác định vị trí chôn cất hoặc nguyên nhân cái chết.
Kwon cho rằng vai trò của thầy cúng và người lên đồng trong bối cảnh này không chỉ là tôn giáo mà còn là xã hội: họ giúp cộng đồng tái lập lại mối liên hệ với những người đã khuất, và qua đó giúp cộng đồng tiếp tục sống với ký ức về chiến tranh. Điều này đặc biệt quan trọng khi nhà nước và các tổ chức chính thức không thể cung cấp câu trả lời cho tất cả các trường hợp mất tích hoặc chết không rõ nguyên nhân.
Trong dân gian, việc lên đồng để hỏi người chết được coi là một cách để biết được nguyện vọng của người đã khuất, chẳng hạn như muốn được cải táng về quê, muốn được thờ ở một nơi cụ thể, hoặc muốn gia đình làm một số việc nhất định. Những thông tin này thường được truyền miệng và không phải lúc nào cũng được kiểm chứng.
Nối với tục cúng cô hồn rằm tháng Bảy
Tục cúng cô hồn rằm tháng Bảy, còn gọi là lễ xá tội vong nhân, là một trong những nghi lễ phổ biến nhất liên quan đến người chết không nơi nương tựa ở Việt Nam. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnLễ này thường được tổ chức vào ngày 15 tháng 7 âm lịch, và nhiều gia đình vẫn duy trì việc cúng cô hồn ngoài trời hoặc trước cửa nhà. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnÝ nghĩa của lễ này trong dân gian là cúng cho những vong hồn không có thân nhân thờ cúng, để họ không quấy phá người sống và cũng để tích công đức.
Theo lịch âm, rằm tháng Bảy là ngày trăng tròn giữa tháng 7 âm lịch, thường rơi vào tháng 8 hoặc tháng 9 dương lịch. Đây là thời điểm được nhiều người coi là tháng của người âm, khi cửa địa ngục mở ra và các vong hồn được tự do trở về dương gian.
Trong quan niệm dân gian, việc cúng cô hồn không chỉ dành cho những người chết trong chiến tranh mà còn cho tất cả những người chết không có người thờ cúng, bao gồm người chết vì tai nạn, bệnh tật, hoặc những người chết tha phương. Ở nhiều địa phương, lễ cúng cô hồn được tổ chức ở chùa hoặc ở đình làng, với sự tham gia của đông đảo người dân.
Bạn có thể đọc thêm về ý nghĩa của lễ này trong bài Cúng cô hồn rằm tháng 7: ý nghĩa của lễ xá tội vong nhân trong dân gian.
Nghi lễ giúp cộng đồng xử lý ký ức chiến tranh ra sao?
Kwon lập luận rằng nghi lễ thờ vong và cúng cô hồn ở miền Trung Việt Nam không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là một cách cộng đồng xử lý ký ức về chiến tranh. Thay vì cố gắng quên đi hoặc chính thức hóa ký ức, cộng đồng địa phương tìm cách sống cùng với những ký ức ấy thông qua các nghi lễ định kỳ.
Theo Kwon, một trong những đặc điểm quan trọng của nghi lễ thờ vong ở miền Trung là tính chất bao trùm của nó: cộng đồng không loại trừ bất kỳ ai, kể cả những người thuộc phe đối lập trong chiến tranh. Điều này cho phép cộng đồng vượt qua những chia rẽ do chiến tranh gây ra mà không cần phải giải quyết những tranh chấp chính trị một cách trực tiếp.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các kết luận của Kwon chủ yếu dựa trên nghiên cứu điền dã ở một số địa phương thuộc Quảng Nam và Quảng Ngãi, và chưa có nhiều nghiên cứu độc lập khác kiểm chứng trên các địa bàn khác hoặc với các nhóm dân cư khác. Vì vậy, không nên khái quát hóa các kết luận này cho toàn bộ miền Trung hoặc toàn bộ Việt Nam khi chưa có thêm dữ liệu.
Bảng tóm tắt các nghiên cứu chính
| Nghiên cứu | Tác giả | Năm | Địa bàn | Nội dung chính |
|---|---|---|---|---|
| Ghosts of War in Vietnam | Heonik Kwon | 2008 | Quảng Nam, Quảng Ngãi | Niềm tin vào hồn ma chiến tranh và nghi lễ như cách xử lý ký ức |
| After the Massacre | Heonik Kwon | 2006 | Hà My, Mỹ Lai (Quảng Nam) | Thờ cúng người chết trong thảm sát, cải táng, đền thờ chung |
| The Coexistence of Natural and Supernatural Explanations Across Cultures and Development | Cristine H. Legare và cộng sự | 2012 | Nhiều nền văn hóa | Lời giải thích siêu nhiên phổ biến ở câu hỏi về cái chết |
Những giới hạn của bằng chứng hiện có
Các nghiên cứu của Kwon là những công trình quan trọng về thờ cúng người chết ở miền Trung Việt Nam, nhưng cần được đọc với nhận thức về giới hạn của chúng. Thứ nhất, cả hai cuốn sách đều do cùng một tác giả thực hiện, dựa trên cùng một đợt điền dã, nên không phải là hai nguồn độc lập. Thứ hai, địa bàn nghiên cứu giới hạn ở một số địa phương thuộc Quảng Nam và Quảng Ngãi, không đại diện cho toàn bộ miền Trung hay toàn bộ Việt Nam. Thứ ba, các kết luận về ý nghĩa của nghi lễ đối với cộng đồng là diễn giải của nhà nghiên cứu, dựa trên quan sát và phỏng vấn, không phải là dữ liệu đo lường được.
Nghiên cứu của Cristine H. Legare và cộng sự công bố năm 2012 trên tạp chí Child Development cho thấy lời giải thích siêu nhiên về cái chết là phổ biến ở nhiều nền văn hóa khác nhau, và con người thường cùng lúc duy trì cả lời giải thích tự nhiên lẫn siêu nhiên. Nghiên cứu này được thực hiện ở nhiều nước và trên nhiều nhóm người, không riêng Việt Nam, nên không thể suy ra trực tiếp cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt.
Hiệu ứng có thật của niềm tin và nghi lễ
Niềm tin vào hồn ma chiến tranh và việc thực hiện nghi lễ thờ cúng có những hiệu ứng có thật đối với người sống, ngay cả khi ta không bàn đến việc hồn ma có thật hay không. Kwon ghi nhận rằng việc thờ cúng người chết giúp gia đình và cộng đồng cảm thấy yên tâm hơn, giảm bớt lo lắng về những người đã khuất, và tạo ra một không gian để chia sẻ ký ức. Đây là những hiệu ứng tâm lý và xã hội có thể quan sát được, không phụ thuộc vào việc xác nhận hay phủ nhận sự tồn tại của hồn ma.
Kwon cho rằng chính vì nghi lễ giúp người sống tiếp tục sống với ký ức về chiến tranh mà nó trở thành một phần quan trọng của đời sống cộng đồng ở những nơi từng trải qua bạo lực. Nghi lễ không xóa bỏ ký ức mà giúp người sống sắp xếp ký ức ấy vào một trật tự có thể chấp nhận được.
Kết luận
Các nghiên cứu của Heonik Kwon về thờ vong và cúng cô hồn ở miền Trung Việt Nam cho thấy nghi lễ không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là cách cộng đồng xử lý ký ức chiến tranh. Việc thờ cúng người chết oan, cải táng, lập đền thờ chung, và cúng cô hồn rằm tháng Bảy là những hình thức khác nhau của cùng một nỗ lực: an ủi người đã khuất và giúp người sống tiếp tục. Những kết luận này dựa trên nghiên cứu ở Quảng Nam và Quảng Ngãi, và cần được đọc với nhận thức về giới hạn của bằng chứng hiện có.
