TL;DR: Bồ Đề Đạt Ma (Bodhidharma) là nhân vật được Thiền tông Trung Hoa tôn làm sơ tổ, truyền thống quy cho ngài việc đem Thiền từ Ấn Độ sang Trung Quốc và truyền pháp cho Huệ Khả. Sử liệu sớm nhất chỉ ghi ngài là một thiền sư Ấn Độ đến Trung Hoa khoảng thế kỷ V, còn các câu chuyện quen thuộc như chín năm quay mặt vào vách, bốn câu kệ trao y bát hay việc ngài bị đầu độc đều thuộc tầng truyền thuyết hình thành muộn hơn. Vì vậy cần phân biệt giữa hình ảnh tôn giáo trong Cảnh Đức truyền đăng lục và hồ sơ lịch sử có thể kiểm chứng.
Bồ Đề Đạt Ma là ai và vì sao được gọi là sơ tổ Thiền tông?
Bồ Đề Đạt Ma (phiên âm Hán Việt của Bodhidharma) là nhân vật được Thiền tông Trung Hoa tôn làm sơ tổ, tức vị tổ đầu tiên của dòng thiền truyền từ Ấn Độ sang Trung Quốc. Truyền thống quy cho ngài việc truyền "chánh pháp nhãn tạng" cho Huệ Khả và mở ra dòng thiền ảnh hưởng sâu rộng về sau. Tuy nhiên, hình ảnh ấy không phải một bức chân dung lịch sử cố định, mà là kết quả của một quá trình văn bản hóa kéo dài nhiều thế kỷ.
Cảnh Đức truyền đăng lục (Đại Chính tạng 2076) chép ngài là con thứ ba của vua Hương Chí nước Nam Thiên Trúc, thuộc dòng Sát-đế-lợi, vốn tên là Bồ Đề Đa La, sau gặp tổ thứ hai mươi bảy là Bát Nhã Đa La và được đổi hiệu thành Bồ Đề Đạt Ma. Truyền thống này cũng kể rằng Bát Nhã Đa La dặn rằng sáu mươi bảy năm sau khi thầy diệt độ ngài mới sang Trung Hoa lập đại pháp[1].
Cần nói rõ ngay: đây là cách kể của một bộ đăng lục Thiền tông, không phải bản ghi hành chính hay biên niên sử đương thời. Giá trị của nó là cho biết truyền thống Thiền tông muốn hình dung vị sơ tổ của mình như thế nào, chứ không chứng minh các chi tiết ấy đã xảy ra đúng như vậy.
Sử liệu sớm nhất nói gì về Bồ Đề Đạt Ma?
Các nguồn sớm nhất nhắc đến Bodhidharma thường chỉ mô tả ngài là một thiền sư gốc Ấn Độ hoặc Trung Á đến Trung Hoa vào khoảng thế kỷ V, hoạt động ở vùng Bắc Ngụy, và nổi tiếng với lối thực hành thiền định nghiêm khắc. Những dữ kiện như tên cha mẹ, quê quán chính xác, năm sinh năm mất đều không có trong các bản ghi sớm. Các con số như "sáu mươi bảy năm" trong Cảnh Đức truyền đăng lục mang tính biểu tượng của truyền thống truyền thừa hơn là niên đại có thể đối chiếu với lịch sử.
Truyền thuyết "chín năm quay mặt vào vách" và bốn câu kệ có đáng tin không?
Các câu chuyện quen thuộc nhất về Bồ Đề Đạt Ma như chín năm quay mặt vào vách núi, cắt mí mắt để khỏi ngủ, hay bốn câu kệ nổi tiếng trao cho Huệ Khả đều thuộc tầng truyền thuyết hình thành muộn, không có trong các ghi chép sớm nhất. Truyền thống quy cho ngài những chi tiết ấy để nhấn mạnh tinh thần "trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật", nhưng nghiên cứu hiện đại không coi chúng là sự kiện đã được chứng minh.
Bích nham lục (Đại Chính tạng 2003), bộ tập công án do Viên Ngộ Khắc Cần soạn năm 1125 trên nền tụng cổ của Tuyết Đậu Trùng Hiển, có lời tựa của Phương Hồi (năm Đại Đức thứ 4, tức 1300) nhắc lại bối cảnh: từ khi kinh Tứ Thập Nhị Chương truyền vào Trung Quốc người ta mới biết có Phật, và từ Tổ Đạt Ma đến Lục Tổ truyền y mới có ngôn cú, đồng thời phân biệt hai câu "Bản lai vô nhất vật" thuộc Nam tông và "Thời thời cần phất thức" thuộc Bắc tông[2]. Điều này cho thấy người đời sau cũng ý thức rằng các câu kệ và ngôn cú là sản phẩm của một truyền thống đã được định hình, chứ không phải lời nói nguyên thủy được ghi lại tức thời.
Vì sao hình tượng Bồ Đề Đạt Ma lại phong phú đến vậy?
Có thể nhìn hình tượng Bồ Đề Đạt Ma như một chồng tầng văn bản xếp lên nhau theo thời gian.
| Tầng | Nội dung chính | Đặc điểm chứng cứ |
|---|---|---|
| Sớm nhất | Một thiền sư Ấn Độ hoặc Trung Á đến Trung Hoa, hoạt động vùng Bắc Ngụy | Ghi chép ngắn, ít chi tiết tiểu sử |
| Đăng lục Thiền tông | Dòng dõi Sát-đế-lợi, tên Bồ Đề Đa La, được Bát Nhã Đa La trao pháp, dặn đợi sáu mươi bảy năm mới sang Trung Hoa | Truyền thống quy tác giả, mang tính biểu tượng truyền thừa |
| Tụng cổ và ngữ lục | Các câu kệ, công án, đối đáp với đệ tử | Hình thành trong đời Đường, Tống, phục vụ tu học và tranh luận tông phái |
| Truyền thuyết dân gian và hình ảnh văn hóa | Chín năm quay mặt vào vách, cắt mí mắt, một chiếc dép, bị đầu độc | Lan truyền rộng, không có căn cứ lịch sử độc lập |
Việc hình tượng phình to như vậy không phải hiện tượng riêng của Bồ Đề Đạt Ma. Đây là cách mà các dòng truyền thừa tôn giáo thường xây dựng tổ sư của mình: càng về sau, vị tổ càng được gán thêm chi tiết để làm nổi bật giáo lý mà dòng ấy muốn truyền.
Nên đọc Bồ Đề Đạt Ma như thế nào cho đúng?
Gợi ý của Nhật Nguyệt: người đọc có thể giữ hai lớp hiểu biết song song. Lớp thứ nhất là lớp tôn giáo: Bồ Đề Đạt Ma là biểu tượng của tinh thần "bất lập văn tự", của lối tu trực tiếp vào tâm, và hình ảnh ấy có giá trị nuôi dưỡng đời sống tu tập. Lớp thứ hai là lớp sử liệu: phần lớn các chi tiết quen thuộc cần được đọc như truyền thuyết có nguồn gốc văn bản, không phải như dữ kiện đã được kiểm chứng.
Cách đọc này không làm giảm giá trị của Thiền tông. Ngược lại, nó giúp người đọc phân biệt giữa điều văn bản tôn giáo muốn nói với điều nhà nghiên cứu lịch sử có thể xác nhận, và tránh biến một biểu tượng tu học thành một hồ sơ tiểu sử chặt chẽ mà bản thân nó không nhằm cung cấp.
Những điểm cần ghi nhớ
- Bồ Đề Đạt Ma là nhân vật được Thiền tông tôn làm sơ tổ, không phải nhân vật có tiểu sử lịch sử rõ ràng.
- Nguồn sớm nhất chỉ mô tả ngài là thiền sư Ấn Độ hoặc Trung Á đến Trung Hoa khoảng thế kỷ V.
- Các chi tiết nổi tiếng như chín năm quay mặt vào vách, bốn câu kệ, chuyện bị đầu độc đều thuộc tầng truyền thuyết hình thành muộn.
- Cảnh Đức truyền đăng lục là nguồn quan trọng để hiểu truyền thống Thiền tông hình dung về ngài, nhưng đó là cách kể của truyền thống, không phải ghi chép đương thời.
