TL;DR: Thiền uyển tập anh là bộ sách kể tiểu sử và thi kệ của các thiền sư Việt Nam, được xem là tác phẩm quan trọng bậc nhất của Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần, soạn theo khuôn truyền đăng lục Trung Hoa. Giới nghiên cứu hiện đại, tiêu biểu là Cuong Tu Nguyen trong cuốn Zen in Medieval Vietnam (1997), đọc lại nó như một sự sắp xếp có chủ đích của người soạn đời Trần, chứ không phải bản ghi trung thực về một Phật giáo Việt Nam thuần nhất Thiền tông. Các dòng truyền thừa Tì Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông vì thế cần được đọc cùng lúc với bối cảnh lịch sử và văn bản học.
Thiền uyển tập anh là sách gì?
Thiền uyển tập anh là bộ sưu tập tiểu sử và thi kệ của các thiền sư Việt Nam, được xem là một trong những văn bản quan trọng nhất còn lại của Phật giáo Việt Nam thời Lý và thời Trần. Sách ghi lại cuộc đời, hành trạng và những bài kệ của các vị sư thuộc hai dòng truyền thừa lớn là Tì Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông, cùng một số vị khác. Tên sách có thể hiểu là tập hợp những gương mặt ưu tú của vườn thiền, tức những người được người soạn xem là tiêu biểu cho dòng thiền Việt Nam.
Cần phân biệt rõ hai chuyện khác nhau: sách viết gì, và sách có phản ánh đúng thực tế lịch sử hay không. Phần lớn tranh luận học thuật hiện đại nằm ở chuyện thứ hai.
Sách được soạn theo khuôn mẫu nào?
Theo Cuong Tu Nguyen trong cuốn Zen in Medieval Vietnam (Nhà xuất bản Đại học Hawaii, 1997), Thiền uyển tập anh được soạn theo khuôn mẫu của các bộ truyền đăng lục (còn gọi là đăng lục) Trung Hoa. Đăng lục là thể loại sách kể lại việc truyền thừa của các dòng thiền, mỗi vị sư được ghi kèm hành trạng và một bài kệ ngắn, thường nhằm chứng minh sự nối tiếp chính thống của dòng phái. Đây là thể loại rất phổ biến trong Phật giáo Trung Hoa thời Đường, Tống.
Việc Thiền uyển tập anh đi theo khuôn mẫu ấy có nghĩa là người soạn sách Việt Nam đã chủ động sắp xếp lại quá khứ Phật giáo nước mình thành một câu chuyện truyền thừa liên tục, có tổ có phái, theo cách mà độc giả đương thời quen thuộc. Đây không phải là một bản ghi biên niên trung tính, mà là một văn bản có ý đồ.
Sách ra đời vào khoảng thời gian nào?
Theo Cuong Tu Nguyen (1997), văn bản hiện còn của Thiền uyển tập anh là sản phẩm của thế kỷ 14, tức đời Trần, dù nội dung kể về những sự kiện và nhân vật xa hơn về trước, có khi lên tới thế kỷ 6 tới thế kỷ 9. Đây là điểm quan trọng: khoảng cách giữa thời điểm văn bản được soạn và thời điểm các sự kiện được kể có thể lên tới vài trăm năm, nên không thể đọc sách như một tư liệu đương thời.
Giới nghiên cứu đọc lại Thiền uyển tập anh thế nào?
Giới nghiên cứu hiện đại không còn đọc Thiền uyển tập anh như một cuốn sử trung thực về Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần, mà đọc nó như một văn bản có chủ đích biên soạn, phản ánh quan điểm của người soạn và của thời đại người soạn sống. Cách đọc này không phủ nhận giá trị của sách, mà đặt lại câu hỏi về loại giá trị mà sách mang.
Vì sao nói sách không phản ánh trung thực Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần?
Theo Cuong Tu Nguyen (1997), Phật giáo Việt Nam thời Lý và thời Trần đa dạng hơn nhiều so với hình ảnh thuần Thiền tông mà Thiền uyển tập anh dựng lên. Trên thực tế, các dòng tu, các truyền thống kinh điển, các ảnh hưởng từ Mật tông, Tịnh độ tông và các tông phái khác đều có mặt trong đời sống Phật giáo Việt Nam giai đoạn này. Việc sách tập trung chủ yếu vào hai dòng thiền Tì Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông là một sự chọn lọc, không phải một bản mô tả toàn cảnh.
Đây là luận điểm trung tâm của chương ba trong cuốn sách nói trên, với nhan đề tạm dịch là Đọc lại Thiền uyển tập anh: Phật giáo Việt Nam thời trung đại. Tác giả cho rằng các dòng truyền thừa được kể trong sách là cách người soạn thế kỷ 14 sắp xếp lại quá khứ, chứ không phải một bản ghi trung thực về các dòng truyền thừa có thật trong lịch sử.
Vì sao giới nghiên cứu phương Tây chú ý tới bộ sách này?
Việc một học giả người Việt làm việc ở nước ngoài dịch và nghiên cứu toàn bộ Thiền uyển tập anh ra tiếng Anh đã đưa bộ sách này vào dòng chảy nghiên cứu quốc tế về Phật giáo Đông Á. Bài điểm sách của Thien Do trên Journal of Southeast Asian Studies năm 1999 giới thiệu công trình của Cuong Tu Nguyen và cho thấy giới nghiên cứu khu vực Đông Nam Á đã tiếp nhận cuốn sách này như một đóng góp quan trọng. Tuy vậy, đây là một bài điểm sách, không phải một công trình nghiên cứu độc lập, nên các kết luận của nó mang tính giới thiệu và đánh giá học thuật, không phải kết quả nghiên cứu gốc.
Các phái nghiên cứu có đồng thuận với nhau không?
Không hoàn toàn đồng thuận. Một số nhà nghiên cứu vẫn xem Thiền uyển tập anh là nguồn tư liệu quan trọng, có giá trị lịch sử nhất định, đặc biệt là cho việc tìm hiểu tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần, dù thừa nhận sách đã được biên tập lại. Một số khác, trong đó có Cuong Tu Nguyen, nhấn mạnh hơn vào tính biên soạn, tính ý đồ của văn bản, và cho rằng cần đọc sách như một tác phẩm văn học tôn giáo hơn là một cuốn sử. Bài viết này theo cách đọc thứ hai, tức là đọc sách trong bối cảnh văn bản học và lịch sử tôn giáo, chứ không xem sách là bản ghi trung thực.
Thiền uyển tập anh khác gì các bộ truyền đăng lục Trung Hoa?
Điểm chung là thể loại và cách trình bày. Điểm khác là nội dung và bối cảnh. Các bộ truyền đăng lục Trung Hoa như Cảnh Đức truyền đăng lục kể lại truyền thừa của Thiền tông Trung Hoa, với các tổ sư Ấn Độ và Trung Hoa. Thiền uyển tập anh kể lại truyền thừa của các thiền sư Việt Nam, nhưng dùng cùng một khuôn mẫu. Điều này cho thấy Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần không tách rời khỏi dòng chảy Phật giáo Đông Á, mà vừa tiếp nhận vừa bản địa hóa.
Từ điển lịch sử của Youru Wang về Thiền tông Trung Hoa (2017) giải thích rằng chữ chan (thiền) rút từ dhyāna trong tiếng Phạn, và thiền định đã có trong Phật giáo sớm trước khi trở thành một tông phái riêng ở Trung Hoa.
Có những khái niệm nào cần phân biệt khi đọc sách?
Thiền tông và thiền định có phải một không?
Không. Thiền định là một thực hành có mặt trong nhiều truyền thống Phật giáo, không chỉ riêng Thiền tông. Thiền tông là một tông phái hình thành ở Trung Hoa, với những đặc trưng riêng như nhấn mạnh vào truyền thừa trực tiếp từ tâm sang tâm, và trong một số giai đoạn, vào việc không lập văn tự. Khi đọc Thiền uyển tập anh, cần phân biệt giữa việc sách kể về các vị sư tu thiền và việc sách trình bày một dòng truyền thừa Thiền tông theo nghĩa hẹp.
Trong cuốn Phật giáo triết học (Tân Việt, 1942), Phan Văn Hùm có nhắc tới Thiền tông với đặc điểm bất lập văn tự và lấy tâm truyền tâm. Đây là một cách hiểu phổ biến về Thiền tông trong giới nghiên cứu Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20, dựa trên các đặc điểm nổi bật của tông phái này. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Phật giáo triết học là một văn bản gốc đầu thế kỷ 20, không phải một công trình nghiên cứu hiện đại, nên các nhận định trong đó phản ánh hiểu biết của thời đại nó, không phải kết luận khoa học hiện hành.
Tại sao lại có chuyện bất lập văn tự mà vẫn có sách?
Đây là một nghịch lý thú vị. Một số dòng thiền nhấn mạnh rằng chân lý không thể diễn đạt bằng văn tự, nhưng chính các dòng ấy lại sản sinh ra rất nhiều văn bản, trong đó có các bộ truyền đăng lục. Các nhà nghiên cứu hiện đại thường giải thích rằng đây là một nghịch lý bề ngoài: việc viết ra các bộ truyền đăng lục nhằm mục đích xác lập chính thống, ghi lại truyền thừa, và hướng dẫn người tu, chứ không nhằm thay thế việc tu tập trực tiếp. Thiền uyển tập anh nằm trong dòng chảy này.
Bảng tóm tắt các cách đọc Thiền uyển tập anh
| Cách đọc | Nội dung chính | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Đọc như sử liệu | Xem sách là bản ghi trung thực về các thiền sư và dòng truyền thừa | Đơn giản, dễ tiếp cận | Bỏ qua khoảng cách thời gian giữa sự kiện và văn bản, bỏ qua ý đồ biên soạn |
| Đọc như truyền đăng lục | Xem sách là một văn bản thuộc thể loại truyền đăng lục, có khuôn mẫu và mục đích riêng | Phù hợp với thể loại văn bản, tôn trọng bối cảnh | Có thể làm mờ đi giá trị tư liệu lịch sử của sách |
| Đọc như văn bản tôn giáo có ý đồ | Xem sách là sự sắp xếp lại quá khứ của người soạn thế kỷ 14 | Nhấn mạnh tính chủ động của tác giả, phù hợp với nghiên cứu văn bản học | Cần nhiều dữ kiện ngoài văn bản để kiểm chứng |
| Đọc như tư liệu tư tưởng | Xem sách là nguồn quan trọng để tìm hiểu tư tưởng Phật giáo Việt Nam | Giữ được giá trị của sách trong nghiên cứu tư tưởng | Dễ nhầm tư tưởng được ghi lại với tư tưởng thực hành trong lịch sử |
Những câu hỏi còn để ngỏ
Sách có bao nhiêu vị sư và thuộc những dòng nào?
Các con số cụ thể về số lượng vị sư và số dòng truyền thừa cần được kiểm chứng với các bản dịch và nghiên cứu hiện có. Bài viết này không đưa ra con số cụ thể vì các nguồn tham khảo ở đây không cung cấp đủ chi tiết để xác nhận.
Có phải mọi điều sách kể đều là hư cấu?
Không. Cách đọc của Cuong Tu Nguyen không có nghĩa là mọi chi tiết trong sách đều bịa đặt. Nhiều nhân vật và sự kiện trong sách có thể có thật, nhưng cách sắp xếp, cách kể, và cách gán truyền thừa là do người soạn chọn lọc. Đây là điểm quan trọng: vấn đề không phải là thật hay giả, mà là mức độ và cách thức phản ánh lịch sử.
Đọc Thiền uyển tập anh hôm nay để làm gì?
Gợi ý của Nhật Nguyệt: đọc Thiền uyển tập anh hôm nay có thể theo hai hướng. Một là hướng tư liệu: tìm hiểu tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Lý, Trần qua các bài kệ và hành trạng được ghi lại. Hai là hướng phê phán: tìm hiểu cách người Việt thời Trần nhìn lại quá khứ Phật giáo của mình, và cách họ xác lập chính thống. Cả hai hướng đều có giá trị, miễn là người đọc ý thức được mình đang đọc sách như một văn bản, chứ không phải như một tấm gương phản chiếu trung thực của lịch sử.
