An Dương Vương, nước Âu Lạc và thành Cổ Loa: truyền thuyết nỏ thần và sử liệu

An Dương Vương là ai và nước Âu Lạc ra đời thế nào?

An Dương Vương là nhân vật được sử cũ ghi là vua nước Âu Lạc, lập quốc sau khi đánh bại Hùng Vương thứ 18, đóng đô ở Phong Khê và cho xây Loa thành. Sách *Việt Nam sử lược* (Trần Trọng Kim, 1920) chép rằng vào năm Giáp Thìn (257 TCN; bản sách in lầm thành 275), sau khi dẹp yên mọi nơi, Thục vương tự xưng An Dương Vương, đổi quốc hiệu thành Âu Lạc, đóng đô ở Phong Khê (sách chú: thuộc huyện Đông Anh, tỉnh Phúc An; nay là vùng Cổ Loa, Hà Nội); hai năm sau, năm Bính Ngọ (255 TCN), An Dương Vương xây Loa thành^[1].

Theo sử cũ, Thục vương từng ngỏ ý cầu hôn con gái Hùng Vương thứ 18 là Mị Nương nhưng bị từ chối, nên trong lòng ôm hận, dặn dò con cháu về sau phải đánh lấy nước Văn Lang để trả mối thù này. Lúc bấy giờ Hùng Vương cho rằng mình có binh mạnh tướng giỏi, bèn lơ là việc triều chính, chỉ đam mê rượu chè. Nắm được tình hình đó, một người cháu của Thục vương tên Phán đã đem quân tiến đánh và chiếm được nước Văn Lang. Hùng Vương thua chạy, nhảy xuống giếng tự vẫn^[1].

Tuy nhiên, chính sử gia nhà Nguyễn và các nhà nghiên cứu sau này đặt vấn đề về gốc tích nhà Thục. Trần Trọng Kim khẳng định rõ rằng nhà Thục được ghi trong sử nước ta không phải là nước Thục ở Trung Quốc, bởi lẽ sử Trung Quốc cho biết vào thời điểm đó đất Ba Thục (Tứ Xuyên) đã nằm dưới quyền cai trị của nhà Tần, vậy đâu còn vua nữa. Ông cũng viện dẫn sách *Khâm định Việt sử* với lập luận tương tự, đồng thời đưa ra ý kiến rằng Thục thực chất là một dòng họ độc lập nào đó ở gần nước Văn Lang, chứ không phải Thục bên Tàu^[1].

Nhà Tần đánh Bách Việt và bối cảnh khu vực diễn ra như thế nào?

Việt Nam sử lược chép rằng khi An Dương Vương làm vua nước Âu Lạc thì Tần Thủy Hoàng đã thống nhất Trung Hoa. Năm Đinh Hợi (214 TCN), Thủy Hoàng sai tướng Đồ Thư đem quân đi đánh lấy đất Bách Việt (sách chú: vào quãng các tỉnh Hồ Nam, Quảng Đông và Quảng Tây). Cũng theo sách này, An Dương Vương xin thần phục nhà Tần, và nhà Tần chia đất Bách Việt cùng đất Âu Lạc làm ba quận: Nam Hải (Quảng Đông), Quế Lâm (Quảng Tây) và Tượng quận (sách chú là Bắc Việt)^[1].

Sách chép tiếp: người bản xứ ở đất Bách Việt không chịu để quan quân nhà Tần cai trị, trốn vào rừng ở. Ít lâu sau, quân của Đồ Thư, vốn là người phương bắc, không chịu được thủy thổ, mắc bệnh rất nhiều. Người Bách Việt thừa thế nổi lên giết được Đồ Thư^[1].

Vẫn theo Việt Nam sử lược, về sau nhà Tần suy, trong nước nhiều giặc giã. Tại quận Nam Hải, quan úy Nhâm Ngao nhìn thấy thời cơ, âm mưu đánh chiếm Âu Lạc nhằm dựng một nước tự chủ ở phương nam. Nhưng kế hoạch chưa thành thì Nhâm Ngao qua đời. Lúc lâm chung, Nhâm Ngao trao binh quyền lại cho Triệu Đà, để Triệu Đà thay mình giữ chức quan úy quận Nam Hải. Năm Quý Tị (208 TCN), năm thứ 50 dưới triều An Dương Vương, Triệu Đà mang quân đánh chiếm Âu Lạc và dựng nên nước Nam Việt^[1].

Truyền thuyết nỏ thần và thành Cổ Loa: đâu là sử liệu, đâu là huyền thoại?

Theo *Đại Việt sử ký toàn thư* (bản dịch của Mạc Bảo Thần, tức Nhượng Tống, 1945), thành đắp xong lại lở, vua bèn chay tịnh cầu trời đất và thần kỳ núi sông. Tháng ba năm Bính Ngọ có thần nhân tới cửa thành bảo hãy đợi Giang sứ; sáng hôm sau một con rùa vàng bơi trên sông tới, tự xưng là Giang sứ, bày cho vua trừ tinh khí ẩn ở núi Thất Diệu và giết con gà trắng ở quán bên núi, từ đó chưa đầy nửa tháng thì thành xong. Khi từ giã, rùa vàng trút vuốt đưa cho vua, dặn thấy giặc đến thì dùng vuốt ấy làm lẫy nỏ mà bắn^[2].

Cũng theo *Đại Việt sử ký toàn thư*, vua sai bề tôi Cao Lỗ (có sách ghi Cao Thông) chế tạo nỏ thần, lấy vuốt làm lẫy, gọi là nỏ thần ánh thiêng, vuốt vàng^[2].

Trần Trọng Kim thuật lại truyền thuyết tương tự: khi An Dương Vương xây Loa thành, yêu quái quấy nhiễu khiến việc xây dựng mãi không xong. Vua lập đàn cầu khấn, thần Kim Quy hiện lên chỉ cách trừ yêu quái, nhờ đó thành mới được hoàn thành. Thần Kim Quy còn ban cho vua một cái móng chân để làm lẫy nỏ. Mỗi khi có giặc, vua đem nỏ ra bắn một phát, giặc chết đến hàng vạn người. Chính nhờ có nỏ ấy mà Triệu Đà không thể đánh bại An Dương Vương^[1].

Toàn thư chép tiếp: Triệu Đà biết nhà vua có nỏ thần, không địch nổi, bèn lui giữ núi Vũ Ninh, cho sứ sang giảng hòa. Nhà vua mừng, chia từ Bình Giang (sách chú là sông Thiên Đức thuộc Đông Ngàn) trở sang bắc cho Đà cai trị, trở về nam thì nhà vua cai trị. Đà sai con là Trọng Thủy vào hầu làm túc vệ và xin cưới con gái vua là Mỵ Châu. Nhà vua ưng cho. Trọng Thủy dỗ Mỵ Châu cho xem trộm nỏ thiêng, ngầm làm hỏng lẫy và đổi nó đi, rồi mượn cớ về phương bắc thăm cha mẹ, nói với Mỵ Châu rằng ân tình vợ chồng không thể quên nhau^[2].

Trọng Thủy hỏi Mỵ Châu: bên Âu Lạc có tài gì mà không ai đánh được? Mỵ Châu nói chuyện cái nỏ và lấy cho chồng xem. Trọng Thủy bèn lấy móng của Kim Quy, thay vào đó một cái lẫy giả, rồi định về báo tin cho cha. Khi sắp ra về, Trọng Thủy hỏi Mỵ Châu: nếu có giặc giã đánh đuổi thì biết đâu mà tìm? Mỵ Châu bảo rằng thiếp có áo lông ngỗng, nếu khi thiếp chạy về nơi nào, thiếp sẽ dùng lông ấy rắc dọc đường thì sẽ biết. Sách kể tiếp: Triệu Đà khởi binh, nỏ không còn hiệu nghiệm, An Dương Vương đem Mỵ Châu lên ngựa chạy về phía nam tới núi Mộ Dạ; thần Kim Quy hiện lên nói giặc ngồi sau lưng nhà vua, vua chém Mỵ Châu rồi nhảy xuống bể tự tận^[1].

Những điểm khác biệt giữa các nguồn sử liệu là gì?

Hai sách không thống nhất ở nhiều chi tiết. Về Hùng Vương cuối cùng, *Việt Nam sử lược* chép vua thua chạy, nhảy xuống giếng tự tử^[1]; *Đại Việt sử ký toàn thư* chỉ chép vua say chưa tỉnh, quân lính trở giáo đầu hàng^[2]. Về kết cục của An Dương Vương, *Việt Nam sử lược* chép vua nhảy xuống bể tự tận^[1], còn Toàn thư chép vua cầm sừng tê bảy tấc đi vào biển^[2]. Chính Ngô Sĩ Liên trong lời bàn cũng ngờ truyện: ông viết việc lông ngỗng chỉ đường "vị tất đã có", và chuyện mất nước vì nỏ thần bị đổi lẫy là chuyện bịa ra để làm cho món ấy thành thiêng liêng^[2].

Về gốc tích nhà Thục, Toàn thư chép An Dương Vương họ Thục, húy Phán, người nước Ba Thục^[2]; Trần Trọng Kim bác điều ấy và dẫn *Khâm định Việt sử* để bàn rằng Thục không phải nước Thục ở Tứ Xuyên^[1]. Đây là quan điểm được nhiều nhà nghiên cứu sau này chia sẻ, dù vẫn còn những ý kiến khác nhau về việc xác định cụ thể nhà Thục là ai.

Về niên đại, hai sách cùng đặt năm đầu của An Dương Vương vào năm Giáp Thìn và cùng chép ông ở ngôi năm mươi năm, tới năm Quý Tỵ^[1][2]. Chỗ lệch nằm ở phép quy đổi sang Tây lịch: *Việt Nam sử lược* ghi nhà Thục từ 257 đến 207 TCN, năm Đinh Hợi là 214 và năm Quý Tỵ là 208^[1], còn người dịch Toàn thư năm 1945 chú năm Đinh Hợi là 216 và năm Quý Tỵ là 210 trước Tây lịch^[2]. Niên đại tuyệt đối của thời kỳ này vì thế chỉ nên coi là con số của sử cũ, không phải mốc đã được kiểm chứng.

Di tích Cổ Loa và giá trị khảo cổ ra sao?

Theo *Việt Nam sử lược*, thành Loa có chiều cao lớn và từ ngoài vào thì xoáy theo hình trôn ốc, do đó mới có tên gọi Loa thành. Dấu tích hiện còn ở làng Cổ Loa, huyện Đông Anh, tỉnh Phúc An (nay thuộc Hà Nội)^[1].

Di tích Cổ Loa ngày nay là một trong những di chỉ khảo cổ quan trọng bậc nhất của Việt Nam, với hệ thống thành lũy còn lại qua nhiều thời kỳ. Các nhà khảo cổ học đã phát hiện nhiều hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn tại đây, góp phần làm sáng tỏ bối cảnh lịch sử của thời kỳ được cho là nhà nước Âu Lạc.

Tuy nhiên, việc xác định chính xác niên đại xây dựng thành và mối liên hệ trực tiếp với nhân vật An Dương Vương vẫn là vấn đề đang được nghiên cứu, chưa có kết luận thống nhất hoàn toàn giữa các nhà khảo cổ học và sử học.

Tổng kết về An Dương Vương và nước Âu Lạc như thế nào?

An Dương Vương và nước Âu Lạc là chủ đề giao thoa giữa sử liệu và truyền thuyết. Các bộ sử lớn như *Đại Việt sử ký toàn thư* và *Việt Nam sử lược* đều ghi chép về nhân vật này, nhưng bản thân các nguồn cũng chứa đựng nhiều lớp truyền thuyết như nỏ thần, thần Kim Quy, Mị Châu và Trọng Thủy. Giới nghiên cứu hiện đại tiếp cận vấn đề này bằng cách phân tách lớp sử liệu và lớp huyền thoại, đồng thời đối chiếu với bằng chứng khảo cổ học tại di chỉ Cổ Loa.