Mỵ Châu, Trọng Thủy: truyện kể và lời bàn của các sử gia xưa

Truyện Mỵ Châu, Trọng Thủy có nguồn gốc từ đâu?

Mỵ Châu và Trọng Thủy là hai nhân vật của truyện An Dương Vương, được chép trong các bộ sử Việt Nam thời trung đại; lời chú của người dịch cho biết Ngô Sĩ Liên dựa theo Lĩnh Nam chích quái, và sách địa lý Trung Hoa đời trước cũng đã có chuyện này^[1]. Bản chép phổ biến nhất hiện nay nằm trong Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên biên soạn thế kỷ 15, bản dịch của Mạc Bảo Thần (Nhượng Tống) in năm 1945^[1].

Đại Việt sử ký toàn thư kể rằng Triệu Đà đem quân sang lấn, đóng ở núi Tiên Du, đánh nhau với An Dương Vương. Nhà vua đem nỏ thiêng ra bắn, Đà thua chạy, bèn xin giảng hòa và chia đôi đất từ sông Bình Giang trở lên Bắc do Đà cai trị, từ đó trở về Nam do An Dương Vương cai trị^[1].

Sau đó Triệu Đà sai con là Trọng Thủy sang hầu làm túc vệ và xin cưới con gái vua là Mỵ Châu. Vua ưng cho. Trọng Thủy dỗ Mỵ Châu cho xem trộm nỏ thiêng, ngầm làm hỏng lẫy nỏ rồi đánh tráo^[1]. Khi về Bắc thăm cha mẹ, Trọng Thủy hỏi Mỵ Châu cách để sau này gặp lại nếu hai nước mất hòa hiếu. Mỵ Châu nói mình có chăn gấm lông ngỗng, sẽ nhổ lông đánh dấu đường rẽ^[1].

Khi Triệu Đà cất quân sang đánh, An Dương Vương không biết lẫy nỏ đã mất, vừa đánh cờ vừa cười hỏi Đà không sợ nỏ thần của mình sao. Đến khi giương nỏ thì nỏ đã gãy, quân vua thua chạy. Vua cho Mỵ Châu ngồi sau ngựa cùng chạy về Nam. Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng đuổi theo. Đến bãi biển, đường cùng, vua kêu Rùa Vàng cứu. Rùa Vàng nổi lên quát rằng người ngồi sau ngựa chính là giặc, sao không giết đi. Vua rút gươm toan chém Mỵ Châu. Nàng khấn xin hóa thành ngọc trai để rửa mối nhục, vua đành chém nàng. Máu chảy xuống nước, trai hớp vào ruột hóa thành ngọc trai trong sáng. Vua cầm sừng tê bảy tấc đi vào biển mất^[1].

Trọng Thủy đuổi theo kịp, nhìn thấy Mỵ Châu đã chết, bèn khóc than thảm thiết, rồi bế thi thể nàng về an táng tại Loa Thành. Thương tiếc Mỵ Châu, Trọng Thủy trở về nơi nàng trang điểm, tắm gội, rồi gieo mình xuống đáy giếng mà chết. Người đời sau truyền rằng nếu lấy nước từ giếng ấy để rửa ngọc trai ở biển Đông thì ngọc sẽ càng thêm rạng rỡ^[1].

Sử gia xưa bàn gì về truyện này?

Lời bàn của sử gia là phần quan trọng nhất trong cách người xưa đọc truyện. Ngô Sĩ Liên không kể truyện rồi để đó, mà đặt câu hỏi về độ tin của nó.

Sử thần Ngô Sĩ Liên bàn: thuyết rùa thần đáng tin chăng? Ông dẫn các chuyện đá biết nói, thần giáng ở Hữu Sần, rồi cho rằng chuyện này hoặc giả cũng có^[1]. Theo cách giải thích của ông, thần linh thường mượn thân người để hành động, nhập vào đồ vật để cất lời; khi vận nước đang lên, thần minh giáng xuống để ghi nhận điều lành, còn khi vận nước sắp tàn, thần minh cũng giáng xuống để xét soi tội lỗi. Bởi vậy, có kẻ nhờ thần mà thăng tiến, cũng có kẻ vì thần mà thất bại^[1].

Về An Dương Vương, Ngô Sĩ Liên cho rằng trong việc đắp thành, vua có điều tốn hại đến sức dân, nên thần nhập vào rùa vàng mà bảo. Nếu chẳng phải động lòng vì dân mà cầu đảo thì sao được thế, ấy là còn khá. Nhưng khi đã lo đến tai họa về sau mà cầu xin thần mãi, thì lòng tư kỷ đã trỗi dậy^[1].

Ông còn ngờ chuyện lông ngỗng chỉ đường, viết rằng việc ấy vị tất đã có, và cho rằng nói An Dương Vương mất nước vì nỏ thần bị đổi lẫy là đặt chuyện để món đồ thành thiêng, còn giữ nước chống giặc thì đã có đạo riêng: theo được đạo thì nhiều người giúp, bỏ mất đạo thì ít người giúp^[1]. Lời bàn ấy cho thấy Ngô Sĩ Liên không đọc truyện như một biên bản sự kiện, mà như một bài học luân lý. Ông đặt câu hỏi về phép tắc của thần linh, về chỗ thần minh can dự vào việc nước, và về tâm lý của người cầu thần.

Trần Trọng Kim nhìn truyện này khác thế nào?

Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược chép việc Triệu Đà đánh lấy Âu Lạc như một sự kiện, rồi mới kể chuyện nỏ thần, Mị Châu và Trọng Thủy (sách viết là Trọng Thỉ) sau hai chữ tục truyền^[2]. Về truyện Thánh Gióng ở chương trước, ông viết rằng đây vốn là truyện tục truyền, không thể tin đó là sự thực; có lẽ đời ấy từng có một vị tướng tài đánh đuổi được giặc, sau này dân gian nhớ ơn lập đền thờ thì hợp lý hơn^[2].

Cách nói ấy cho thấy Trần Trọng Kim đọc truyền thuyết buổi đầu như ký ức dân gian được kể lại, có lõi ký ức nhưng không phải biên niên. Cuối chương về họ Hồng Bàng, ông nói rõ phương pháp ấy: sử ta tới thế kỷ 15 mới chép chuyện đời thượng cổ, nên những truyện ấy khó lòng đích xác, phần nhiều là truyện hoang đường tục truyền lại^[2].

Vì sao truyện Mỵ Châu, Trọng Thủy lại được kể nhiều đời?

Truyện có sức sống vì nó gói nhiều tầng ý nghĩa vào một cốt truyện ngắn. Đó là truyện về chiến tranh và hòa hiếu, về hôn nhân như một phương tiện chính trị, về lòng tin đặt nhầm chỗ, và về giá phải trả của sự mất cảnh giác.

Trong truyện, Trọng Thủy không phải kẻ xâm lược lộ liễu. Y đến ở rể, làm túc vệ, lấy vợ, rồi lợi dụng tình cảm để lấy cắp bí mật quân sự. Mỵ Châu không phải kẻ phản bội có chủ ý; nàng bị dỗ, và đến khi nhận ra thì đã quá muộn. Cái chết của nàng mang tính chuộc lỗi, còn cái chết của Trọng Thủy mang tính hối hận muộn màng. Truyện không chia nhân vật thành thiện và ác đơn giản, mà cho thấy cả hai đều bị cuốn vào guồng chính trị lớn hơn mình.

Truyện này có phải sự kiện lịch sử đã được chứng minh không?

Không. Cần phân biệt rõ hai điều: truyện được ghi chép trong sử và truyện được chứng minh là sự kiện.

Các chi tiết thần kỳ trong truyện như nỏ thiêng bắn một phát khiến quân địch thua chạy, Rùa Vàng nổi lên nói tiếng người, máu chảy xuống nước hóa ngọc trai, sừng tê rẽ nước đều là chi tiết của truyện kể, không phải chứng cứ khảo cổ hay văn bản đương thời. Đại Việt sử ký toàn thư là văn bản sử học, chứng minh rằng truyện ấy đã được ghi lại và được bàn đến, chứ không chứng minh từng chi tiết trong truyện là đúng^[1].

Việc xác định An Dương Vương, Triệu Đà, Mỵ Châu, Trọng Thủy có thật hay không, và nếu có thì niên đại nào, là vấn đề của khảo cổ học và sử học hiện đại, không thể giải quyết chỉ bằng đọc truyện. Trong bài này, chúng ta chỉ có thể nói chắc rằng truyện đã được các sử gia Việt Nam thời trung đại và cận đại ghi lại, và họ đã bàn về nó theo cách của họ.

Các sử gia xưa đã dùng truyện này để dạy điều gì?

Cả Ngô Sĩ Liên và Trần Trọng Kim đều không kể truyện để thoả mãn trí tò mò. Truyện được đặt trong dòng sử để rút ra bài học về việc nước.

Bài học ấy không phải bài học về một cá nhân cụ thể, mà về cách đọc sử: người viết sử có trách nhiệm phân biệt điều mình tin và điều mình chép; người đọc sử có trách nhiệm không lẫn truyện kể với sự thực đã được kiểm chứng.

Gợi ý của Nhật Nguyệt khi đọc truyện này hôm nay

Gợi ý của Nhật Nguyệt: hãy đọc truyện Mỵ Châu, Trọng Thủy như một văn bản văn hóa, không phải như một bản án lịch sử. Điều đáng suy ngẫm không phải là Mỵ Châu có thật hay không, mà là vì sao câu chuyện ấy được kể lại suốt nhiều thế kỷ, và mỗi thời đại rút ra từ đó một bài học khác nhau.

Với người làm việc liên quan đến thông tin và bí mật, truyện là lời nhắc về giá của một lần mất cảnh giác. Với người đọc sử, truyện là ví dụ về cách sử gia xưa vừa chép vừa bàn. Với người quan tâm văn hóa dân gian, truyện là một trong những cốt truyện được truyền tụng lâu đời, gắn với địa danh Cổ Loa và các di tích được dân gian gắn với truyện.

Điều nên tránh là biến truyện thành chứng cứ cho một kết luận cứng về lịch sử, hoặc dùng nó để quy kết một cá nhân hay một nhóm người. Các sử gia xưa đã cẩn trọng đặt câu hỏi về độ tin của truyện; người đọc hôm nay cũng nên giữ thái độ ấy.

Địa danh gắn với truyện hiện nay ra sao?

Truyện gắn với một số địa danh được nhắc trong Đại Việt sử ký toàn thư: núi Tiên Du, sông Bình Giang (bản dịch chú là sông Thiên Đức thuộc Đông Ngàn), cồn Dạ Sơn thuộc xã Cao Xá, phủ Diễn Châu, và Loa Thành^[1].

Theo cách ghi của bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư, cồn Dạ Sơn thuộc xã Cao Xá, phủ Diễn Châu là nơi được đời truyền là chỗ An Dương Vương đi vào biển^[1]. Đây là cách ghi của sử liệu, không phải kết luận của khảo cổ học hiện đại.

Cần lưu ý rằng địa danh hành chính Việt Nam đã thay đổi qua nhiều thời kỳ. Các tên như phủ Diễn Châu, huyện Bắc Giang trong nguồn là tên của thời kỳ văn bản được soạn hoặc được dịch, không phải tên hành chính hiện hành. Khi tra cứu địa danh liên quan đến truyện, người đọc nên đối chiếu với bản đồ hành chính hiện tại để tránh nhầm lẫn.

Truyện này khác gì với các truyền thuyết khác cùng thời kỳ?

Đặt truyện Mỵ Châu, Trọng Thủy cạnh các truyện truyền thuyết buổi đầu dựng nước khác như Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, ta thấy một điểm chung: các truyện đều được Trần Trọng Kim xếp vào loại truyện tục truyền, không tin hoàn toàn là sự thực^[2].

Truyện Mỵ Châu, Trọng Thủy không phải truyện duy nhất được Ngô Sĩ Liên bàn: về việc Sơn Tinh, Thủy Tinh, ông cũng viết là quái lạ, chỉ tạm thuật truyện cũ để truyền lại lẽ đáng ngờ. Điểm khác là lời bàn về rùa thần và nỏ thần dài và kỹ hơn hẳn: ông đặt câu hỏi trực tiếp về thuyết rùa thần, lý giải vì sao thần minh can dự, rồi bác luôn chuyện mất nước vì nỏ^[1]. Truyện vì thế vừa là truyện kể dân gian, vừa là đối tượng của phê bình sử học ngay từ thế kỷ 15.