TL;DR: Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không và Dương Không Lộ được Lĩnh Nam chích quái kể thành truyện có phép lạ. Bài phân biệt tầng truyện kể, tầng văn bản Phật giáo và tầng thờ cúng trong làng.
Ba thiền sư thời Lý là ai và vì sao họ hay được nhắc cùng nhau?
Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không và Dương Không Lộ là ba thiền sư được Lĩnh Nam chích quái kể trong hai truyện: Từ Đạo Hạnh cùng Nguyễn Minh Không, Dương Không Lộ cùng Nguyễn Giác Hải[1]. Trong sách ấy họ không hiện ra như những vị thầy tu bình thường mà như những nhân vật có phép thuật, có quan hệ với vua chúa; về sau họ còn được thờ ở nhiều nơi.
Cần phân biệt các tầng tư liệu. Lĩnh Nam chích quái là sách truyền kỳ, kể các nhân vật này với nhiều chi tiết kỳ ảo[1]. Thiền uyển tập anh là tập tiểu sử thiền sư, thuộc tầng văn bản Phật giáo. Tín ngưỡng làng là tầng thứ ba, tiếp nhận hình ảnh các ngài qua lễ hội, thờ tự và các câu chuyện truyền miệng ở từng địa phương.
Từ Đạo Hạnh trong Lĩnh Nam chích quái được kể như thế nào?
Theo Lĩnh Nam chích quái, Từ Đạo Hạnh tên Từ Lộ, tự Đạo Hạnh, là thiền sư chùa Thiên Phúc trên núi Phật Tích (chùa Thầy). Cha ông là Từ Vinh, làm Tăng quan đô sát đời Lý, thường lui tới làng An Lãng, cưới bà họ Tăng tên Loan và lập nhà ở đó[1]. Thời trẻ ông kết bạn với một nho sinh họ Phí, đạo sĩ Lê Toàn Nghĩa và nhạc công Phan Ất; ban đêm đọc sách chăm chỉ, ban ngày thổi sáo, đánh cầu, chơi cờ bạc[1].
Truyện kể rằng cha ông bị Diên Thành hầu dùng tà thuật hại chết. Từ Đạo Hạnh tìm thầy học đạo, đến chùa núi Pháp Vân gặp một thiền sư, rồi tụng chú Đại bi đà la ni đủ mười vạn tám nghìn lần để báo thù, sau đó được gọi là quốc sư[1]. Khi sắp mất, ông nói với Nguyễn Minh Không rằng mình sẽ ở ngôi chủ nhân trong đời sau, mang nợ bệnh khó tránh, và Minh Không sẽ cứu; truyện nối chi tiết này với vua Lý Thần Tông[1].
Đây là cách kể của truyện truyền kỳ, không phải sử liệu chính thống; các chi tiết kỳ ảo là lớp truyện kể.
Nguyễn Minh Không có phải là học trò của Từ Đạo Hạnh?
Theo Lĩnh Nam chích quái, Nguyễn Minh Không tên thật là Nguyễn Chí Thành, người làng Đàm Xá vùng Trường An Đại Hoàng, ở chùa Quốc Thanh và được gọi là Không quốc sư. Thuở trẻ ông đi học, gặp Từ Đạo Hạnh, theo học hơn mười năm và được thầy truyền tâm ấn[1].
Truyền thuyết nổi tiếng nhất về Nguyễn Minh Không là việc ông chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông. Theo Lĩnh Nam chích quái, nhà vua mắc chứng rối loạn tâm thần; Minh Không chứng tỏ phép bằng cách dùng hai ngón tay trái rút chiếc đinh dài chừng năm tấc đóng vào cột điện, rồi khuấy dầu sôi, rưới khắp mình vua thì bệnh khỏi[1]. Ông được phong quốc sư.
Chuyện này chỉ có trong truyện truyền kỳ, không có trong chính sử.
Dương Không Lộ trong Lĩnh Nam chích quái được kể thế nào?
Theo Lĩnh Nam chích quái, Dương Không Lộ người Hải Thanh, sinh trong nhà làm nghề chài lưới, đi tu và chuyên tụng kinh Hoa Nghiêm. Truyện kể ông đi guốc gỗ bay trên không, bước trên băng, hàng phục hổ và sai khiến rồng[1]. Truyện cũng kể về Nguyễn Giác Hải, người cùng quê, ban đầu cùng học một thầy với Không Lộ rồi theo làm đệ tử, và có quan hệ với vua Lý Nhân Tông[1].
Vì sao ba vị thiền sư này lại trở thành thần làng?
Sau khi mất, các vị được thờ ở nhiều nơi, thường như Thành hoàng hoặc tổ sư của nghề; cách thờ khác nhau theo từng địa phương. Từ Đạo Hạnh gắn với chùa Thầy trên núi Phật Tích và vùng làng Láng.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về ba vị thiền sư này
Thứ nhất, không nên coi các chi tiết trong Lĩnh Nam chích quái là sự thật lịch sử. Đó là truyện truyền kỳ, có mục đích giáo dục và giải thích nguồn gốc các nghi lễ, không phải ghi chép sử[1].
Thứ hai, cần phân biệt giữa nhân vật lịch sử và nhân vật được thờ phụng. Một vị thiền sư có thể được thờ ở nhiều nơi với những công trạng khác nhau, tùy theo truyền thuyết địa phương.
Tầng văn bản, tầng truyền thuyết và tầng tín ngưỡng
Ba vị thiền sư thời Lý là một ví dụ cho việc một nhân vật có thể được nhìn qua nhiều tầng. Tầng truyện kể, như Lĩnh Nam chích quái, thêm vào những chi tiết kỳ ảo[1]. Tầng tín ngưỡng làng biến họ thành thần linh được thờ cúng, với lễ hội và nghi thức riêng.
