TL;DR: Thần Tài ở cửa hàng, công ty và ở nhà về cơ bản thờ giống nhau: khám nhỏ đặt thấp sát đất ở góc gần cửa, thờ chung với Ông Địa, hằng ngày có hương và chén nước, mùng 1 và ngày rằm thêm hoa quả. Chỗ khác là nhịp cúng và lời khấn: nơi buôn bán thường cúng mỗi sáng khi mở hàng, khấn cho việc làm ăn, và làm lễ lớn vào vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng; ở nhà, nhiều nhà chỉ cúng mùng 1, ngày rằm và khấn cho cả nhà bình an. Theo nhà nghiên cứu Đinh Hồng Hải, tục thờ Thần Tài ở Việt Nam bùng nổ từ sau năm 1986, không còn riêng giới buôn bán.
Cúng Thần Tài ở công ty, cửa hàng và ở nhà khác nhau ở đâu?
Cách thờ ở hai nơi về cơ bản giống nhau. Trong dân gian, Thần Tài gắn với tiền bạc, việc làm ăn, Ông Địa gắn với đất đai, nhà cửa, nên hai vị thường được thờ chung trong một khám nhỏ đặt thấp, sát đất, ở góc gần cửa ra vào, khác ban thờ gia tiên đặt trên cao. Cách đặt này gặp ở cửa hàng, công ty lẫn nhà ở.
Chỗ khác nằm ở nhịp cúng và lời khấn. Nơi buôn bán thường thắp hương mỗi sáng trước khi mở hàng, lời khấn xoay quanh việc làm ăn, khách hàng; ở nhà, nhiều nhà chỉ cúng mùng 1, ngày rằm và khấn cho cả nhà được bình an, may mắn. Không có văn bản nào quy định sự phân biệt này.
Nguồn gốc tục thờ Thần Tài là gì và vì sao có sự khác biệt giữa hai nơi?
Đinh Hồng Hải (2014) cho rằng việc thờ cúng Thần Tài ở Trung Hoa đã định hình qua hàng nhiều thế kỷ, gắn với các biểu tượng khác nhau như Bỷ Can, Phạm Lãi, Triệu Công Minh, Quan Vũ; tục thờ này vào Việt Nam khoảng đời Minh, theo bước Hoa kiều chạy nạn chính trị, ăn sâu ở miền Nam trước rồi mới lan ra miền Bắc và khắp cả nước. Ở Việt Nam, tác giả còn thấy xuất hiện thêm một vị Thần Tài mới mang tên Di Lặc - Thần Tài, là sự kết hợp giữa việc thờ Thần Tài với việc thờ Di Lặc - Bố Đại Hòa thượng.
Trong bài nghiên cứu của mình, tác giả lý giải rằng ở nền kinh tế Việt Nam đương đại, có một bộ phận không nhỏ giàu lên nhanh chóng nhờ những cơ hội mà họ coi là Trời cho; họ xem vận may đó là do âm phù dương trợ, và vì thế tìm đến vị thần ban tài lộc để tạ ơn. Đây là cách lý giải của một nhà nghiên cứu, không phải quy luật chung cho mọi người thờ Thần Tài.
Cũng theo tác giả, ở Việt Nam thờ cúng Thần Tài từng tồn tại một cách mơ hồ, quan niệm về tài lộc lẫn trong thờ cúng thần núi, thần nước, thần lúa, thần đất, thần rừng, thần cây; từ sau năm 1986 tục này mới phát triển bùng nổ, lan ra phía Bắc, và nay phổ biến ở hầu khắp các tỉnh thành, không chỉ trong giới buôn bán mà ở nhiều tầng lớp khác.
Cúng Thần Tài ở công ty, cửa hàng: thờ ai, đặt đâu, cầu gì?
Ở nơi buôn bán, khám Thần Tài, Ông Địa thường đặt sát đất ở góc gần cửa ra vào, nhìn ra cửa. Theo cách bày phổ biến, tượng Thần Tài bên trái, tượng Ông Địa bên phải, bài vị sát vách ở giữa, bát hương trước bài vị; nhiều nơi đặt thêm ba hũ gạo, muối, nước giữa hai tượng. Mỗi sáng trước khi mở hàng, chủ cửa hàng thay nước, thắp hương; mùng 1 và ngày rằm thêm hoa, quả, có nơi làm cả mâm mặn. Lời khấn xoay quanh việc buôn bán thuận lợi, khách đông.
Biểu tượng Thần Tài trong văn hóa Việt Nam kết hợp với Thần Đất tạo nên loại hình thờ cúng Thần Tài Ông Địa. Đinh Hồng Hải nêu việc mua nhầm tượng Thần Tài hay đặt các vị thần này nhầm chỗ đang ngày càng phổ biến.
Cúng Thần Tài trong nhà: khác gì và vì sao khác?
Trong nhà, khám Thần Tài cũng đặt thấp sát đất ở góc gần cửa chính, không chắn lối đi. Ở Nam Bộ, Thần Tài được thờ phổ biến cả trong các gia đình, đặt dưới đất trong nhà nhìn ra cửa chính. Lễ vật hằng ngày thường chỉ là hương và chén nước sạch; nhiều nhà cúng vào mùng 1, ngày rằm, lời khấn gộp cầu tài lộc với cầu bình an cho cả nhà.
Gia đình buôn bán ngay tại nhà thì một khám thờ dùng cho cả hai việc, và thường cúng theo nhịp của cửa hàng: thắp hương mỗi sáng khi mở hàng.
Cách thờ Thần Tài ở hai không gian khác nhau như thế nào?
| Tiêu chí | Công ty, cửa hàng | Trong nhà |
|---|---|---|
| Vị trí khám thờ | Thấp sát đất, góc gần cửa ra vào, thường ngay khu bán hàng | Thấp sát đất, góc gần cửa chính, không chắn lối đi |
| Phối thờ | Thường thờ chung với Ông Địa | Thường thờ chung với Ông Địa |
| Lễ vật hằng ngày | Hương, chén nước sạch | Hương, chén nước sạch; nhiều nhà không cúng hằng ngày |
| Mùng 1, ngày rằm | Hoa, quả, trầu cau, tiền vàng; có nơi thêm mâm mặn | Như ở cửa hàng, thường gọn hơn |
| Nhịp cúng | Mỗi sáng trước khi mở hàng | Thường vào mùng 1, ngày rằm |
| Trọng tâm lời khấn | Việc buôn bán, khách hàng | Tài lộc và bình an của cả nhà |
| Vía mùng 10 tháng Giêng | Lễ lớn trong năm của nhiều nhà buôn | Có nhà làm, thường giản dị |
Bảng ghi cách làm phổ biến, không phải quy định bắt buộc.
Ngày vía Thần Tài và cách người kinh doanh ứng xử
Ngày vía Thần Tài được nhiều người làm ăn coi là dịp quan trọng, thường vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Vào ngày này, các cửa hàng vàng bạc, nơi buôn bán lớn thường đông khách mua vàng cầu may. Trong nhà, ngày vía có thể được thực hiện giản dị hơn, chủ yếu là thắp hương và cúng hoa quả.
Cần phân biệt: ngày vía Thần Tài không phải ngày lễ chính thức của bất kỳ tôn giáo nào, và việc cúng vào ngày nào là tùy tâm. Có người cúng hàng ngày, có người chỉ cúng ngày mùng 1 và ngày rằm, có người chỉ cúng ngày vía.
Những điểm các phái và sách không thống nhất
Về hướng đặt bàn thờ, các sách phong thủy đưa ra nhiều cách tính khác nhau dựa trên tuổi gia chủ, hướng nhà, hướng cửa. Ngay một sách hướng dẫn dùng la bàn cũng ghi rằng dùng 24 sơn trung châm để phán đoán cát hung của sa sơn là không khách quan, chủ yếu do nhân tố chủ quan tạo nên tác dụng[1].
Về việc đặt chung Thần Tài với Ông Địa, thờ chung là cách làm phổ biến, nhất là ở nhà buôn bán, nhưng không có văn bản nào bắt buộc. Đinh Hồng Hải xếp việc đặt chung Thần Tài - Ông Địa cạnh việc mua nhầm tượng, đặt nhầm chỗ, coi đó là những biến đổi mà việc nghiên cứu tục thờ Thần Đất sẽ lý giải.
Về nguồn gốc Thần Tài, Đinh Hồng Hải nêu bốn vị phổ biến nhất trong văn hóa Trung Hoa là Bỷ Can, Tài Bạch Tinh Quân, Triệu Công Minh và Quan Vũ; ở Việt Nam, Triệu Công Minh và Quan Vũ được thờ phổ biến không chỉ ở người Hoa mà cả ở người Việt.
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Gợi ý của Nhật Nguyệt: khám Thần Tài đặt sát đất, nên khi quét, lau nhà cần giữ nền quanh khám sạch, tránh để nước lau sàn bắn vào. Hương, đèn trên khám đặt xa rèm, giấy tờ và hàng hóa dễ cháy, không để hương, đèn dầu cháy khi đã đóng cửa hàng hay ra khỏi nhà. Hướng bàn thờ theo tuổi hay theo mệnh là quan niệm của từng phái phong thủy, chưa có căn cứ kiểm chứng.
