TL;DR: Theo các sách phong tục như Toan Ánh (2001) và Bùi Xuân Mỹ (2001), Tiền chủ là người ở trước tiên một ngôi nhà rồi chết tại đó. Nhiều gia đình lập bàn thờ Tiền chủ để vong hồn người chủ cũ không quấy rối, thường là một cây hương xây ngoài sân, trên có bình hương nhưng không có bài vị vì không ai biết tên. Người ta cúng Tiền chủ vào rằm, mồng một, ngày giỗ tết hoặc khi trong nhà có chuyện không hay, với đồ lễ tương tự cúng Thổ Công.
Tiền chủ là gì?
Toan Ánh (2001) định nghĩa: "Tiền chủ là người ở trước tiên một ngôi nhà, rồi sau chết ở ngôi nhà này." Tác giả cũng cho biết tuy ngôi nhà lần lượt sang tay người khác qua năm tháng, nhưng người Tiền chủ nơi cõi âm vẫn ghi nhớ căn nhà cũ của mình và chốc chốc lại ghé về thăm[1]. Theo cách Bùi Xuân Mỹ (2001) trình bày, Tiền chủ cũng được hiểu là người đến ở đầu tiên và qua đời ngay trong căn nhà ấy; tác giả giải thích thêm rằng vì muốn tránh bị vong hồn Tiền chủ quấy rối, người chủ về sau mới lập bàn thờ Tiền chủ[2].
Cách định nghĩa này xuất hiện trong các sách phong tục ghi chép tập quán người Kinh, chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ, từ đầu đến cuối thế kỷ 20. Đây là tư liệu mô tả tập quán, không phải văn bản quy phạm hay công trình nghiên cứu nhân học hiện đại. Khi đọc, nên xem đó là lời thuật lại một quan niệm từng lưu hành, không phải sự thật đã được kiểm chứng.
Vì sao người ta lập bàn thờ Tiền chủ?
Quan niệm dân gian cho rằng vong hồn người chủ cũ vẫn nhớ nhà cũ và thỉnh thoảng về thăm. Bùi Xuân Mỹ (2001) viết: "Ở dương thì vậy, nhưng tại cõi âm, người tiền chủ vẫn nhớ ngôi nhà của mình, nên thỉnh thoảng đi lại thăm nom, coi những chủ sau không thực sự là chủ ngôi nhà"[2]. Toan Ánh (2001) cũng ghi nhận quan niệm tương tự[1].
Từ niềm tin ấy, các sách phong tục ghi rằng gia chủ lập bàn thờ Tiền chủ để vong hồn người chủ cũ không quấy rối. Cần nói rõ: đây là lời của quan niệm dân gian, không phải mệnh đề về người thật hay về thế giới bên kia. Sách thuật lại điều người xưa tin, không khẳng định điều ấy đúng hay sai.
Cây hương ngoài sân trông thế nào?
Theo mô tả của Song Mai và Quỳnh Trang (tuyển soạn, 2006), cây hương gồm một cột trụ cao chừng một mét trở lên; phần phía trên được xây rộng ra, tạo thành mặt bàn thờ có thành chắn ở phía sau cùng hai bên, và giữa mặt ấy đặt một bình hương[3]. Bùi Xuân Mỹ (2001) tả cột trụ cao hơn đầu người, mé trên xây rộng thành bàn thờ trông giống như một chiếc ngai[2]. Toan Ánh (2001) cũng cho biết cây hương dựng bằng một cột trụ vượt đầu người, đoạn trên nới rộng thành bàn thờ, dáng tựa chiếc ỷ hay chiếc ngai[1].
Không có bài vị vì không ai biết tên Tiền chủ. Cả ba sách đều ghi điểm này. Toan Ánh (2001) viết: "Không có bài vị, vì không ai biết tên tiền chủ là gì. Khi cúng chỉ cần khấn bản gia tiền chủ là đủ"[1]. Bùi Xuân Mỹ (2001) cũng chép: "Không có bài vị, vì không ai biết tên tiền chủ là gì. Khi cúng chỉ cần khấn bản gia tiền chủ là đủ"[2]. Song Mai và Quỳnh Trang (2006) ghi tương tự[3].
Chuyện xem bói để biết tên Tiền chủ được Toan Ánh (2001) thuật lại như sau: có người đi gieo quẻ và được thầy cho biết họ tên Tiền chủ để khấn thêm khi cúng, nhưng lời khấn bao giờ cũng nói rõ đó là Tiền chủ ngôi nhà; tác giả đồng thời phê phán những thầy bói đoán mò tên và ngày chết của Tiền chủ[1]. Bùi Xuân Mỹ (2001) thuật gọn hơn: thầy bói gieo quẻ có thể nói cho người đi xem biết họ tên Tiền chủ để khấn thêm khi cúng, song lời khấn bao giờ cũng nêu rõ đây là Tiền chủ ngôi nhà[2]. Đây là chỗ các sách không hoàn toàn thống nhất về mức độ phổ biến của tục khấn tên, nên chỉ nêu lại như lời thuật của từng sách.
Bàn thờ Tiền chủ khác bàn thờ Thổ Công thế nào?
Khác nhau ở chỗ thờ ai và thờ ở đâu; còn đồ lễ cúng thì các sách ghi giống nhau. Bảng dưới đây tổng hợp theo đúng những gì sách nói, ô nào sách không nói thì để trống.
| Tiêu chí | Tiền chủ | Thổ Công |
|---|---|---|
| Là ai theo sách | Người ở trước tiên một ngôi nhà rồi chết tại đó[1][2] | Thần đất, vị thần trông coi đất đai của gia đình (bài riêng) |
| Chỗ thờ | Cây hương xây ngoài sân[1][2][3] | Trong nhà, trên bàn thờ chính (bài riêng) |
| Bài vị | Không có, vì không ai biết tên[1][2] | Có bài vị (bài riêng) |
| Đồ lễ cúng | Giống đồ lễ cúng Thổ Công[2] | (bài riêng) |
| Dịp cúng | Rằm, mồng một, giỗ tết; khi nhà có chuyện không hay[2][3] | (bài riêng) |
Bảng này chỉ so sánh ở mức khái quát. Phần Thổ Công đã có bài riêng trên site, bài này không viết lại.
Cúng Tiền chủ vào ngày nào?
Các sách ghi ba dịp: rằm và mồng một, ngày giỗ tết, và khi trong nhà gặp chuyện không hay. Song Mai và Quỳnh Trang (2006) viết: "Người ta cúng tiền chủ vào những ngày rằm, mồng một, ngày giỗ tết hoặc khi trong nhà gặp chuyện không hay để cầu sự bình an"[3]. Bùi Xuân Mỹ (2001) ghi: "Người ta cúng tiền chủ vào những ngày Rằm, mồng Một, giỗ tết. Đồ lễ cúng giống như đồ lễ cúng Thổ công. Đôi khi trong nhà có điều gì không ổn, người ta cũng cúng khấn tiền chủ để cầu sự bình yên"[2]. Toan Ánh (2001) không ghi riêng ngày cúng Tiền chủ.
Về đồ lễ, Bùi Xuân Mỹ (2001) nói rõ đồ lễ cúng Tiền chủ giống đồ lễ cúng Thổ Công[2]. Các sách không ghi chi tiết mâm lễ riêng cho Tiền chủ, nên không thể nói cụ thể hơn.
Nhà không có sân, ở chung cư thì thờ Tiền chủ thế nào?
Các sách phong tục không nói đến trường hợp nhà không có sân hay nhà chung cư. Toan Ánh (2001), Bùi Xuân Mỹ (2001) và Song Mai, Quỳnh Trang (2006) đều mô tả bàn thờ Tiền chủ gắn với cây hương ngoài sân, trong bối cảnh nhà ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ 20[1][2][3]. Không có đoạn nào bàn đến việc điều chỉnh tục này cho nhà phố không sân hoặc căn hộ chung cư. Vì vậy, bài này không đưa ra hướng dẫn cho các trường hợp ấy.
Có phải mua nhà cũ là phải thờ Tiền chủ?
Theo lời thuật của Toan Ánh (2001), bàn thờ Tiền chủ được gia chủ lập khi không muốn vong hồn người Tiền chủ quấy rối[1]. Nói cách khác, theo các sách, việc thờ Tiền chủ là tục lệ của một số gia đình chứ không phải bổn phận bắt buộc. Bùi Xuân Mỹ (2001) cũng viết theo hướng ấy[2]. Cả hai đều trình bày như một giải pháp của quan niệm dân gian, không đặt thành luật tục bắt buộc mọi nhà phải làm. Người đọc hôm nay có thể xem đây là một tập quán từng tồn tại, tùy hoàn cảnh và niềm tin của mỗi gia đình.
Một điểm cần phân biệt: cây hương ngoài trời còn dùng để thờ Sơn thần, thần Hổ, Mộc tinh. Đó là những vị thần khác, xem bài Thần Hổ, Sơn thần, Mộc tinh: những vị thần người Việt xưa thờ ở cây hương ngoài trời. Bài này chỉ nói về cây hương thờ Tiền chủ.
Nguồn gốc và giới hạn của tư liệu
Ba cuốn sách được dẫn ở đây đều là sách phong tục phổ thông, xuất bản ở Hà Nội các năm 2001 và 2006[1][2][3]. Chúng chép lại tập quán người Kinh ở đồng bằng Bắc Bộ, không đại diện cho toàn quốc hay cho các dân tộc khác. Các sách cũng chép trùng nhau nhiều đoạn, nên không nên coi mỗi cuốn là một nguồn độc lập kiểm chứng lẫn nhau. Niên đại hình thành tục thờ Tiền chủ không được các sách này xác định; không có văn bia hay hương ước nào được dẫn để chứng minh tục có từ bao giờ. Vì vậy, bài viết không đưa ra mốc thời gian cho sự ra đời của tục.
Để tra cứu thêm, có thể xem bài về Thổ Công, Thổ Địa và bài về số bàn thờ, bát hương trong nhà. Nghi thức và văn khấn Tiền chủ được trình bày ở trang lễ riêng của site.
