Ông Địa: Thần Tài: Tín ngưỡng thờ cúng phổ biến trong nhà và cửa hàng

Hai vị thần, một bàn thờ

Bước vào bất kỳ cửa hàng, quán ăn, tiệm tạp hóa nào ở Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh phía Nam, hầu như đều dễ dàng bắt gặp một bàn thờ nhỏ đặt sát nền nhà, gần cửa ra vào, với hai pho tượng gốm sứ: một ông bụng phệ, mặt tròn cười tươi, ở trần để lộ bụng (Ông Địa), và một ông đội mũ cánh chuồn, tay cầm thỏi vàng hoặc nén bạc (Thần Tài). Đây là hình ảnh quen thuộc bậc nhất trong tín ngưỡng thờ cúng dân gian đô thị Việt Nam đương đại.

So sánh hai vị thần trong tín ngưỡng thờ cúng Ông Địa và Thần Tài theo các đặc điểm trong bài.

Ông Địa là ai?

Ông Địa, hay Thổ Địa, trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ là hóa thân gần gũi, bình dân của vị thần đất, khác với hình tượng Thổ Công trang nghiêm hơn ở miền Bắc. Ông Địa thường được khắc họa với dáng vẻ vui vẻ, hài hước: bụng to, đầu trọc hoặc búi tóc, tay cầm quạt mo, đôi khi có thêm hình ảnh con cọp (Ông Địa, Ông Hổ) hoặc gắn với các trò múa lân sư rồng (vai "Ông Địa" chọc phá, dẫn dắt lân trong các đoàn múa lân ngày Tết, Trung thu). Ông Địa được xem là vị thần cai quản, bảo hộ đất đai, nhà cửa, mang lại sự bình an, thuận lợi trong sinh hoạt của gia chủ.

Thần Tài là ai?

Thần Tài là vị thần chuyên trách việc coi giữ tiền bạc, của cải, mang đến may mắn tài lộc trong kinh doanh, buôn bán. Trong tín ngưỡng dân gian gốc Hoa, Việt, có nhiều dị bản về xuất thân của Thần Tài, phổ biến nhất là hình tượng gắn với Triệu Công Minh (một trong bốn vị được gọi chung là "Tứ đại Thần Tài" trong tín ngưỡng Đạo giáo Trung Hoa) hoặc các truyền thuyết dân gian về một người lang thang nghèo khó nhưng lại đem đến may mắn, giàu có cho ai cưu mang mình. Thần Tài thường được tạc tượng trong tư thế ngồi, đội mũ cánh chuồn, mặc trang phục quan lại, tay cầm vàng bạc, biểu tượng cho sự sung túc.

Bên cạnh hình tượng ông Thần Tài mũ cánh chuồn quen thuộc, sách xưa còn kể một bản khác. Toan Ánh (2001) chép rằng Thần Tài theo một số tích là một nữ thần, không phải ông râu ria như tranh báo vẽ. Chuyện kể về một lái buôn tên Âu Minh được thủy thần cho một người hầu gái tên Như Nguyệt; nhờ có nàng mà việc buôn bán của ông ngày càng phát đạt, nhà trở nên giàu có. Đến một ngày Tết, Âu Minh đánh nàng, Như Nguyệt sợ hãi bỏ đi, từ đó nhà ông lại sa sút. Dân gian cho rằng nàng chính là Thần Tài hiện hình, bèn lập bàn thờ, và cũng từ tích ấy mà có tục kiêng hót rác trong ba ngày đầu năm, vì sợ hót luôn cả Thần Tài trong đống rác. Đây là một bản kể dân gian, không phải giáo lý thống nhất, và nó cùng tồn tại với các bản kể khác trong bài.

Vì sao hai vị thần được thờ chung?

Việc thờ chung Ông Địa và Thần Tài trên cùng một bàn thờ là một hiện tượng tín ngưỡng dân gian mang tính "thực dụng" đặc trưng: đất đai (Ông Địa) là nền tảng để an cư, còn tiền tài (Thần Tài) là điều kiện để lạc nghiệp, "an cư lạc nghiệp" trở thành cặp giá trị song hành. Về mặt lịch sử, tín ngưỡng thờ Thần Tài du nhập vào Việt Nam qua cộng đồng người Hoa, sau đó hòa quyện với tín ngưỡng thờ Thổ Địa bản địa vốn đã có từ trước, tạo thành tổ hợp thờ cúng phổ biến rộng rãi, đặc biệt bùng nổ tại các đô thị phía Nam từ giữa thế kỷ 20 và lan rộng ra cả nước trong những thập niên gần đây.

Cách bài trí bàn thờ

Bàn thờ Ông Địa, Thần Tài có những quy tắc bài trí khá đặc trưng, khác hẳn bàn thờ gia tiên hay bàn thờ Phật:

• Vị trí: luôn đặt ở dưới đất (không đặt trên cao như bàn thờ tổ tiên), thường ở góc nhà, hướng ra cửa chính để "đón" tài lộc, khách hàng.
• Cách sắp xếp tượng: theo nguyên tắc "trái Thần Tài, phải Ông Địa" khi nhìn từ trong bàn thờ ra ngoài (tức đứng từ ngoài nhìn vào thì Thần Tài ở bên phải, Ông Địa bên trái), dù cách nhớ này khá dễ nhầm lẫn nên nhiều gia đình dựa vào bộ tượng bán sẵn theo cặp.
• Vật phẩm đi kèm: thường có bài vị hoặc chữ Hán/Nôm ghi tên thần, một hũ gạo, hũ muối, hũ nước (tượng trưng đủ đầy quanh năm, thường chỉ thay vào cuối năm), lọ hoa, đĩa trái cây, chén nước, và đặc biệt là tô nước rải cánh hoa hoặc đặt tượng ông Cóc ba chân (Thiềm Thừ) ngậm tiền quay ra ngoài ban ngày, quay vào trong ban đêm theo quan niệm dân gian.
• Cúng vía Thần Tài: ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm được xem là "vía Thần Tài", nhiều người, đặc biệt giới kinh doanh, đi mua vàng để cầu may mắn, tài lộc cho cả năm, một tập tục phổ biến rộng rãi trong vài thập niên gần đây.

Theo Toan Ánh (2001), bàn thờ Thần Tài không được lập ở chỗ cao ráo, quang đãng như bàn thờ tổ tiên, Thổ Công hay Thánh Sư, mà thường đặt ở những nơi xó xỉnh, góc nhà hoặc ngoài hàng hiên. Bàn thờ cũng không cần to, thường chỉ là một khám nhỏ sơn son thếp vàng; nhà không sung túc thì thay bằng thùng gỗ dán giấy đỏ. Bên trong khám dán bài vị viết trên giấy đỏ bằng mực kim nhũ, nội dung "Ngũ phương ngũ thổ long thần, Tiền hậu địa chủ tài thần". Nội dung đôi câu đối đặt hai bên bài vị có thể thay đổi, nhưng lúc nào cũng cần đủ một đôi, với ý nghĩa rằng đất tốt hay sinh ngọc trắng, đất khá có vàng ròng.. Trước bài vị là bát hương, hai cây đèn nhỏ, chỗ đặt chén nước, chén rượu và một mâm bồng bày hoa quả khi cúng lễ. Bùi Xuân Mỹ (2001) cũng chép cách bài trí tương tự, và thêm rằng có nhà khắc trên mặt khám mấy chữ đại tự cùng đôi câu đối hai bên, đại ý ca tụng sự giúp đỡ của Thần Tài và lời cầu mong của gia chủ.

Vì sao giới kinh doanh, buôn bán đặc biệt sùng bái?

Đối với người làm kinh doanh, buôn bán nhỏ lẻ, bàn thờ Ông Địa, Thần Tài không đơn thuần là một vật trang trí mà mang ý nghĩa tâm lý quan trọng: nó là nơi gửi gắm niềm tin về sự thuận lợi, may mắn trong công việc vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro, bất trắc. Việc thắp nhang mỗi sáng trước khi mở cửa hàng, khấn vái xin "mua may bán đắt" đã trở thành một nghi thức tâm linh, tâm lý gắn liền với nhịp sống thường nhật của tiểu thương, chủ quán. Đồng thời, đây cũng là một phần bản sắc văn hóa đô thị Việt Nam, phản ánh sự dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa và ảnh hưởng văn hóa Hoa kiều qua nhiều thế hệ cộng cư.

Cúng Thần Tài có gì khác cúng Táo quân?

Theo Bùi Xuân Mỹ (2001), điểm khác căn bản nằm ở nhịp cúng: dân ta chỉ cúng Táo quân trong những ngày sóc vọng và giỗ tết, còn Thần Tài thì được cúng quanh năm. Ngày thường lễ rất đơn giản, chỉ trầu nước, đôi khi thêm một đĩa trái cây; vào ngày sóc vọng, giỗ tết thì có khi cúng mặn, thậm chí cả một mâm cỗ. Mỗi buổi chiều, bàn thờ Thần Tài được thắp hương, gia chủ có khi khấn vái, có khi chỉ khấu đầu trước bàn thờ; sự khấn vái kỹ lưỡng thường dành cho ngày sóc vọng, giỗ tết. Sách cũng chép rằng văn khấn Thần Tài về cơ bản giống văn khấn Thổ Công, chỉ thay phần cung thỉnh thành "Thần Tài vị tiền".

Lưu ý về sự đa dạng vùng miền

Cần lưu ý rằng tín ngưỡng thờ Ông Địa, Thần Tài theo mô-típ tượng gốm phổ biến như mô tả trên đặc trưng rõ nét ở khu vực phía Nam và các đô thị nói chung; trong khi đó tại nhiều vùng nông thôn miền Bắc, miền Trung, tín ngưỡng thờ thần đất truyền thống hơn vẫn theo mô hình Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ thờ chung trong nhà theo cách khác, ít khi tách riêng thành "Thần Tài" độc lập như ở Nam Bộ. Đây là một ví dụ sinh động cho thấy tín ngưỡng dân gian Việt Nam luôn mang tính đa dạng, biến đổi theo vùng miền chứ không đồng nhất tuyệt đối. Các sách dẫn trong bài chủ yếu mô tả tập quán của người Kinh ở Bắc Bộ, nên không thể suy rộng ra toàn quốc hay cho các dân tộc khác.

Bài tổng quan chủ đề: Tín ngưỡng dân gian Việt Nam gồm những gì?