Đi lễ Thăng Long tứ trấn đầu xuân: thứ tự bốn đền, nên khấn gì ở đền nào, và những điều người đi lần đầu hay làm sai

Thăng Long tứ trấn là gì và vì sao người Hà Nội đi lễ bốn đền đầu xuân?

Thăng Long tứ trấn là bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc của kinh thành Thăng Long xưa, gồm đền Bạch Mã, đền Voi Phục, đền Kim Liên và đền Quán Thánh. Người Hà Nội và du khách thường đi lễ đủ bốn đền trong dịp đầu xuân để cầu an, cầu sức khỏe cho gia đình, đồng thời tham quan các di tích lịch sử gắn với kinh đô cũ.

Theo tư liệu của VietnamPlus, Thăng Long tứ trấn là bốn di tích tiêu biểu trấn giữ bốn phương của kinh thành Thăng Long xưa. Đền Bạch Mã thờ thần Long Đỗ, vị thần bảo hộ kinh thành, trấn giữ phía Đông, nay ở số 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm. Đền Voi Phục hiện ở phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, trấn giữ phía Tây. Đền Kim Liên được vua Lý Thái Tổ cho xây dựng sau khi lập kinh đô năm 1010, trấn giữ phía Nam. Đền Quán Thánh, tên chữ là Trấn Quán Vũ, thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ, trấn giữ phía Bắc.

Nguồn gốc thuật ngữ và điều các nhà nghiên cứu lưu ý

Cần nói rõ một điểm để tránh hiểu sai: thuật ngữ “Thăng Long tứ trấn” xuất hiện khá muộn, năm 1956, trong tập sách Thăng Long cổ tích khảo tịnh hội đồ của tác giả Đặng Xuân Khanh, theo Mega Story của VietnamPlus. Trước đó, khái niệm “Tứ trấn từ” đã xuất hiện trong văn bản Hà thành linh tích cổ lục thời Nguyễn.

Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh, Viện Nghiên cứu Kinh thành, “Thăng Long tứ trấn” là một sự tạo dựng truyền thống, được các Nho sĩ thời Nguyễn hệ thống hóa trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Điều đó không làm giảm giá trị của bốn ngôi đền, mà ngược lại cho thấy tầng lớp trí thức xưa muốn ghi nhớ một kinh đô Thăng Long từng có bốn vị thần trấn giữ, chưa bao giờ mất nước trong ký ức.

Về mặt cấu trúc, các nhà nghiên cứu cho rằng không gian thiêng này có thể đã hình thành sớm hơn nhiều. Bản đồ thời Hồng Đức do vua Lê Thánh Tông cho vẽ, hoàn thành năm 1490, đã định vị ba ngôi đền Bạch Mã, đền Linh Lang (Voi Phục) và quán Trấn Vũ vào ba phương Đông, Tây, Bắc của thành Thăng Long. Đền Kim Liên (Cao Sơn) tuy chưa thấy trên bản đồ đó, nhưng muộn nhất đến năm 1772 đã hiện diện tại vị trí như hiện nay.

Vì sao lại là bốn, và bốn có phải là số không đẹp?

Nhiều người kiêng số 4 vì đọc là “tứ”, gần âm “tử”. Nhưng theo quan niệm dân gian được dẫn lại trên Mega Story, số 4 còn tượng trưng cho sự vững chắc: một năm có bốn mùa, đất có bốn phương, bốn cạnh tạo thành hình vuông tượng trưng cho ổn định và bình yên. Bốn cũng là hai cặp đôi, gợi sự lâu bền, viên mãn.

PGS. TS Nguyễn Ngọc Oanh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận định số 4 biểu trưng cho những điều tốt đẹp nhất, được cha ông dùng nhiều như một sự cân bằng, đủ đầy của trời đất. Còn Tiến sĩ Nguyễn Doãn Minh liên hệ số 4 với Tứ bất tử, Tứ phủ, Tứ Pháp, An Nam tứ đại khí. Tứ trấn bảo vệ Thăng Long cũng nằm trong mạch ý nghĩa đó: bốn vị thần trấn giữ bốn phương, ngăn thiên tai và địch họa, giữ cho kinh đô và dân chúng yên ổn.

Bốn đền thờ ai, ở đâu, và nên khấn gì ở từng đền?

Đây là phần thực hành quan trọng nhất. Mỗi đền thờ một vị thần khác nhau, nên lời khấn và ý cầu cũng nên khác nhau thay vì đọc một bài giống hệt ở cả bốn nơi.

Theo ghi chép trong Thăng Long cổ tích khảo tịnh hội đồ mà Mega Story dẫn lại, bốn ngôi đền tương ứng với bốn vị: Đông trấn Hàng Buồm Bạch Mã đại vương từ, Tây trấn Thủ Lệ Linh Lang đại vương từ, Nam trấn Kim Liên Cao Sơn đại vương từ, Bắc trấn Tây Hồ Trấn Vũ đại đế từ.

Đền Bạch Mã, trấn phía Đông

Đền Bạch Mã tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, phường Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm. Đền thờ thần Long Đỗ, vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long, được xem như thành hoàng Hà Nội. Theo truyền thuyết, điểm thiêng của miền đất Long Đỗ chính là ngọn núi Nùng, nơi Lý Nguyên Gia lập đền. Tư liệu lưu tại đền cho rằng đền được xây dựng năm 866 khi Cao Biền xây thành Đại La, sau đó được xây lại năm 1010 khi Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long.

Khi khấn ở đền Bạch Mã, người đi lễ thường cầu bình an, sức khỏe và may mắn cho gia đình, đúng như ghi nhận của VietnamPlus về nguyện vọng của người dân khi đến đây đầu năm. Vì đây là đền gắn với vị thần bảo hộ kinh thành, lời khấn có thể mở rộng sang cầu cho công việc làm ăn, buôn bán được hanh thông, phù hợp với khu phố cổ đông đúc quanh đền.

Đền Voi Phục, trấn phía Tây

Đền Voi Phục hiện nằm tại phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình. Tên gọi Voi Phục xuất phát từ hai con voi quỳ gối đắp phía trước đền, theo VietnamPlus. Đền thờ Linh Lang đại vương, vị thần trấn giữ phía Tây kinh thành.

Người dân đi lễ đầu năm tại đền Voi Phục thường cầu mong sức khỏe, bình an và hạnh phúc cho gia đình. Lời khấn ở đây nên tập trung vào những ước nguyện gần gũi: người trong nhà khỏe mạnh, công việc ổn định, gia đạo êm ấm.

Đền Kim Liên, trấn phía Nam

Đền Kim Liên được vua Lý Thái Tổ cho xây dựng ngay sau khi lập kinh đô Thăng Long năm 1010, nhằm bảo vệ kinh thành mới ở hướng Nam, theo VietnamPlus. Đền thờ Cao Sơn đại vương.

Người đi lễ tại đền Kim Liên trong dịp Tết thường cầu một năm mới an khang thịnh vượng, mọi sự thuận lợi. Đây cũng là nơi nhiều gia đình chọn để cầu cho việc học hành, thi cử, công danh của con cháu, vì đền gắn với vua Lý Thái Tổ, người mở đầu triều Lý và kinh đô Thăng Long.

Đền Quán Thánh, trấn phía Bắc

Đền Quán Thánh trấn giữ phía Bắc kinh thành Thăng Long xưa, tên chữ là Trấn Quán Vũ, thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ. Đền nằm ven hồ Tây, là nơi thu hút đông người dân đến lễ vào dịp đầu xuân năm mới, theo VietnamPlus.

Vì thờ vị thần trấn giữ phương Bắc, đền Quán Thánh còn gắn với ý nghĩa trấn trạch, trừ tà, giữ cho nhà cửa yên ổn. Lời khấn ở đây có thể cầu cho gia đình bình an, nhà cửa yên ấm, công việc hanh thông, đi lại thuận lợi.

Nên đi theo thứ tự nào và chuẩn bị lễ vật ra sao?

Không có một thứ tự bắt buộc duy nhất. Phần lớn người đi lễ chọn một trong hai cách: đi theo vòng Đông, Tây, Nam, Bắc cho trọn bốn phương, hoặc đi theo hướng thuận tiện từ nhà mình, miễn là đi đủ bốn đền. Điều quan trọng là giữ thái độ thành kính và không gây ồn ào, chen lấn.

Chuẩn bị lễ vật

Lễ vật đi lễ tứ trấn đầu xuân không cần mâm cao cỗ đầy. Phong tục phổ biến thường gồm:

• Hương (nhang) đủ dùng cho cả bốn đền, nên mang theo hộp riêng và bật lửa hoặc diêm an toàn.
• Hoa tươi, thường là hoa cúc, hoa lay ơn hoặc hoa hồng, tránh hoa có mùi quá nồng gây khó chịu trong không gian kín.
• Lễ chay: oản, bánh, kẹo, hoa quả theo mùa, có thể là một đĩa ngũ quả nhỏ.
• Nước sạch hoặc một chai nước nhỏ để dâng.
• Tiền lễ (tiền công đức) đặt trong phong bì hoặc để riêng, không dùng tiền lẻ rải khắp nơi.
• Khăn giấy, túi đựng rác nhỏ để tự mang rác về, giữ sạch đền.

Nếu gia đình có điều kiện, có thể chuẩn bị thêm một mâm lễ mặn như gà luộc, xôi, nhưng nhiều người chọn lễ chay cho gọn và phù hợp với không khí đầu năm. Đây là phong tục tham khảo, mỗi gia đình có thể linh động theo điều kiện của mình.

Cách bày lễ và dâng hương

Khi vào đền, nên quan sát sơ đồ và bảng hướng dẫn của đền, đặt lễ ở bàn công đức hoặc nơi quy định, không tự ý đặt lễ lên ban thờ chính nếu đền không cho phép. Thắp hương với số lẻ, thường một hoặc ba nén cho mỗi ban, rồi vái ba vái trước khi cắm hương vào bát hương. Không cắm hương vào bát hương khi tay còn ướt hoặc còn cầm đồ.

Lưu ý an toàn: chỉ thắp hương, nến ở nơi có khay chống cháy và không có vật dễ bắt lửa xung quanh. Không để trẻ nhỏ cầm hương, nến hoặc bật lửa. Khi đốt vàng mã, phải đốt ở lò quy định của đền, không đốt ở sân, ở gốc cây hay trong nhà. Tuyệt đối không đốt vàng mã khi trời có gió mạnh và không để tro bay sang khu vực khác. Dập lửa hoàn toàn trước khi rời đi.

Tóm ý chính lời khấn ở mỗi đền

Không cần học thuộc một bài văn khấn dài. Cấu trúc lời khấn dân gian thường gồm: con kính lạy các vị thần linh, thành hoàng, sau đó tự giới thiệu tên tuổi, địa chỉ, rồi trình bày lý do đến lễ và lời cầu nguyện, cuối cùng là lạy tạ. Dưới đây là tóm ý chính theo từng đền:

• Đền Bạch Mã: kính lạy thần Long Đỗ, cầu bình an, sức khỏe, may mắn cho gia đình, công việc hanh thông.
• Đền Voi Phục: kính lạy Linh Lang đại vương, cầu sức khỏe, bình an, hạnh phúc cho gia đình.
• Đền Kim Liên: kính lạy Cao Sơn đại vương, cầu an khang thịnh vượng, mọi sự thuận lợi, học hành công danh.
• Đền Quán Thánh: kính lạy Huyền Thiên Trấn Vũ, cầu trấn trạch, bình an, nhà cửa yên ấm, đi lại thuận lợi.

Lời khấn nên ngắn gọn, thành tâm, không cần văn vẻ cầu kỳ. Điều nên tránh là khấn quá dài, khấn xin những điều viển vông, hoặc khấn thay cho người khác khi chưa được họ đồng ý.

Những điều người đi lần đầu hay làm sai

Người mới đi lễ tứ trấn thường mắc một số lỗi không cố ý nhưng dễ gây phản cảm hoặc ảnh hưởng đến trải nghiệm của người khác. Biết trước những lỗi này sẽ giúp chuyến đi nhẹ nhàng hơn.

• Chen lấn, xô đẩy để được vào ban thờ trước, nhất là ở đền Quán Thánh và đền Bạch Mã vào ngày mùng 1, mùng 2 Tết.
• Đặt lễ, tiền công đức không đúng nơi quy định, làm mất mỹ quan và gây khó cho ban quản lý đền.
• Thắp hương quá nhiều, khói mù mịt, gây khó thở cho người xung quanh và làm ám khói các di vật cổ.
• Chụp ảnh, quay phim trong khu vực cấm, hoặc chụp ảnh người khác khi chưa xin phép.
• Ăn uống, nói chuyện to tiếng trong đền, hoặc để trẻ nhỏ chạy nhảy, nghịch lửa.
• Đốt vàng mã ở nơi không phải lò quy định, gây nguy cơ cháy nổ.
• Đi lễ mà không tìm hiểu đền thờ ai, dẫn đến khấn sai vị thần hoặc cầu những điều không phù hợp.

Một lỗi khác ít được nói đến là đi lễ quá vội. Bốn đền nằm ở bốn khu vực khác nhau của Hà Nội, nếu cố đi hết trong một buổi sáng thì rất dễ mệt, dễ cáu gắt và làm mất đi sự thành kính. Nếu có thời gian, nên chia thành hai buổi hoặc hai ngày, hoặc chọn đi hai đền gần nhau trước, hai đền còn lại sau.

Đi lễ tứ trấn có cần kiêng khem gì không?

Nhiều người hỏi có cần kiêng gì khi đi lễ tứ trấn đầu xuân không. Theo phong tục dân gian phổ biến, không có quy định kiêng khem nghiêm ngặt nào bắt buộc cho việc đi lễ bốn đền này. Điều nên giữ là ăn mặc lịch sự, kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không mang theo đồ ăn có mùi nồng vào đền.

Về giờ đi lễ, nhiều người chọn đi vào buổi sáng sớm, tránh giờ cao điểm trưa và chiều tối khi đền đông. Nếu đi ngày mùng 1 Tết, nên đi sớm hơn dự kiến vì lượng người đến đền Quán Thánh và đền Bạch Mã rất lớn, dễ xảy ra chen lấn.

Cần lưu ý rằng đây là phong tục tham khảo, không phải quy tắc cứng. Mỗi vùng miền, mỗi gia đình có thể có cách làm khác nhau. Có nhà chỉ đi một đền gần nhà, có nhà đi đủ bốn đền, có nhà kết hợp đi lễ và du xuân. Tất cả đều chấp nhận được, miễn là giữ thái độ tôn trọng di tích và cộng đồng.

Kết luận: đi lễ tứ trấn đầu xuân là điều nên làm, nhưng cần làm đúng cách

Đi lễ Thăng Long tứ trấn đầu xuân là một nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt, gắn với lịch sử kinh đô Thăng Long và bốn vị thần trấn giữ bốn phương. Để chuyến đi trọn vẹn, người đi lễ nên nắm rõ bốn đền thờ ai, chuẩn bị lễ vật gọn nhẹ, khấn đúng vị thần ở từng đền, và đặc biệt chú ý an toàn khi thắp hương, nến, đốt vàng mã. Đây là phong tục tham khảo, không có cách làm duy nhất đúng, nên mỗi người có thể linh động theo điều kiện và truyền thống gia đình mình.