Đền Bạch Mã là gì và vì sao được gọi là trấn Đông?
Đền Bạch Mã là ngôi đền cổ tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Đền thờ thần Long Đỗ, vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long, trấn giữ phía Đông trong hệ thống Thăng Long Tứ trấn. Trong bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương của kinh thành, đền Bạch Mã được xem là ngôi đền có lịch sử lâu đời nhất và thờ vị thần quan trọng nhất.
Theo ghi nhận của báo Nhân Dân và Thông tấn xã Việt Nam, Thăng Long Tứ trấn gồm bốn ngôi đền thờ bốn vị thần ở bốn hướng để bảo vệ kinh thành Thăng Long:
| Hướng trấn | Tên đền | Vị thần thờ | Vị trí hiện nay |
|---|---|---|---|
| Phía Đông | Đền Bạch Mã | Thần Long Đỗ | Quận Hoàn Kiếm |
| Phía Tây | Đền Voi Phục | Thần Linh Lang Đại Vương | Quận Ba Đình |
| Phía Nam | Đền Kim Liên | Thần Cao Sơn Đại Vương | Quận Đống Đa |
| Phía Bắc | Đền Quán Thánh | Thần Huyền Thiên Trấn Vũ | Quận Ba Đình |
Cách phân chia này cho thấy tín ngưỡng thờ thần trấn giữ các phương là một lớp văn hóa có trước khi kinh đô Thăng Long ra đời, nhưng khi Lý Thái Tổ dời đô về đây, hệ thống ấy được tái tổ chức để phục vụ cho một trung tâm quyền lực mới. Đền Bạch Mã nằm ở vị trí phía Đông, hướng của sự sinh sôi và cũng là hướng của trục giao thông chính trong khu phố cổ, nơi gần sông Hồng và các bến thuyền xưa.
Thần Long Đỗ là ai và vì sao được phong làm thành hoàng của kinh thành?
Thần Long Đỗ là vị thần gốc của vùng đất Thăng Long, được thờ trước khi kinh đô được thành lập. Tên "Long Đỗ" gắn với hình ảnh rốn đất, nơi hội tụ linh khí của đất trời. Truyền thuyết kể rằng khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, đô thành cứ đắp lại lở nên nhà vua đã tới đền cầu đảo thần Long Đỗ. Từ trong đền, một con ngựa trắng đi ra. Nhà vua theo dấu chân ngựa đắp thành thì được, nên đã phong thần là thành hoàng của kinh đô Thăng Long.
Sự kiện này giải thích vì sao đền lại mang tên Bạch Mã, nghĩa là ngựa trắng. Con ngựa trắng trong truyền thuyết không chỉ là một chi tiết kỳ ảo, mà còn là biểu tượng của sự dẫn đường, của mối liên hệ giữa thần linh và công việc xây dựng đất nước. Việc vua Lý Thái Tổ chủ động đến cầu đảo thần Long Đỗ cho thấy triều đình mới đã tìm cách kết nối với tín ngưỡng bản địa để củng cố tính chính danh của mình.
Các triều đại sau đều theo đó, phong thần là Quảng Lợi Bạch Mã tối linh thượng đẳng thần. Danh hiệu này cho thấy vị thế đặc biệt của thần Long Đỗ trong hệ thống thần linh của kinh thành. Không chỉ là một vị thần làng, thần Long Đỗ được xem là thành hoàng của cả kinh đô, một cấp độ tín ngưỡng cao hơn hẳn.
Vì sao một vị thần địa phương lại trở thành thành hoàng của cả kinh thành?
Đây là câu hỏi trung tâm của tín ngưỡng Thăng Long. Khi một triều đại mới chọn một vùng đất làm kinh đô, họ không chỉ xây dựng cung điện, thành quách mà còn phải thiết lập mối quan hệ với các thế lực tâm linh bản địa. Thần Long Đỗ là vị thần đã ngự trị vùng đất này từ trước, nên việc thừa nhận và phong tặng thần là cách hợp thức hóa quyền lực của triều đình trên một vùng đất mới.
Mặt khác, việc đắp thành gặp khó khăn được lý giải bằng sự can thiệp của thần linh. Khi vua Lý Thái Tổ cầu đảo và được thần giúp đỡ, mối quan hệ giữa vương quyền và thần quyền được xác lập. Thần Long Đỗ từ một vị thần của một vùng đất trở thành vị thần bảo trợ cho toàn bộ kinh thành, và đền Bạch Mã trở thành nơi thờ tự chính thức của nhà nước.
Đền Bạch Mã có kiến trúc và hiện vật gì đáng chú ý?
Đền Bạch Mã hiện là nơi ghi dấu nét đặc trưng của phong cách kiến trúc thời nhà Nguyễn với quy mô kiến trúc khá lớn, quay theo hướng Nam. Các công trình trong đền được bố trí hài hòa theo trục dọc, gồm nghi môn, phương đình, đại bái, cung cấm, thiêu hương và nhà hội đồng ở phía sau.
Trải qua hơn 1.000 năm, ngôi đền đã được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ được cảnh quan uy nghiêm và những dấu tích cổ hiếm thấy. Đền hiện lưu giữ nhiều hiện vật quý có giá trị lịch sử lớn:
- Bia văn ghi lại những điển tích, thần thoại xây dựng đền và nghi lễ cúng thần, các lần tôn tạo trong hơn 1.000 năm qua
- Sắc phong của các triều đại
- Hương án, độc bình, đôi phổng
- Chuông đồng và kiệu rước
Những hiện vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là tư liệu quý để nghiên cứu lịch sử tín ngưỡng và nghi lễ cung đình qua các thời kỳ. Theo Thông tấn xã Việt Nam, trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê với 52 vị vua định đô tại Thăng Long, đền Bạch Mã là nơi chứng kiến đầy đủ nhất quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long xưa và Thủ đô Hà Nội ngày nay.
Lễ hội đền Bạch Mã diễn ra khi nào và có gì đặc biệt?
Lễ hội đền Bạch Mã được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng Hai âm lịch hằng năm. Đây là sự dung hòa giữa văn hóa tín ngưỡng dân gian và nghi thức cung đình, tạo nên nét đặc sắc riêng biệt. Sự kết hợp này phản ánh vị thế đặc biệt của đền: vừa là nơi thờ tự của cộng đồng dân cư khu phố cổ, vừa là nơi diễn ra các nghi lễ chính thức của nhà nước phong kiến.
Các nghi thức trong lễ hội thường bao gồm rước kiệu, dâng hương và các hoạt động văn hóa dân gian. Việc lễ hội vẫn được duy trì đến ngày nay cho thấy sức sống của tín ngưỡng thờ thần Long Đỗ trong đời sống đương đại, dù chức năng chính trị của nó đã thay đổi theo thời gian.
Vì sao Thăng Long Tứ trấn được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt?
Ngày 18/1/2022, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt cho 5 di tích trên cả nước, trong đó có Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long Tứ trấn. Cụm di tích này gồm đền Bạch Mã, đền Voi Phục, đền Quán Thánh và đền Kim Liên.
Việc công nhận này khẳng định giá trị lịch sử, tín ngưỡng tiêu biểu của quần thể di tích tại Thủ đô Hà Nội. Theo Thông tấn xã Việt Nam, Thăng Long Tứ trấn gắn với việc ra đời của Kinh đô Thăng Long thời Lý, là nơi thờ bốn vị thần trấn giữ bốn phương huyết mạch, ngày đêm bảo vệ cho Kinh thành Thăng Long xưa và Thủ đô Hà Nội ngày nay luôn được yên bình.
Tối 18/6/2022, tại đền Bạch Mã, UBND quận Hoàn Kiếm đã tổ chức Lễ đón bằng công nhận Di tích quốc gia đặc biệt. Đại diện lãnh đạo quận Hoàn Kiếm cam kết tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị đền Bạch Mã.
Đền Bạch Mã có vai trò gì trong đời sống văn hóa Hà Nội ngày nay?
Ngày nay, đền Bạch Mã không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là một phần quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa của Thủ đô. Ông Phạm Tuấn Long, Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm, cho biết đền Bạch Mã được chính quyền thành phố và quận quan tâm bảo tồn, phát huy các giá trị di tích để phục vụ công tác nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và trở thành điểm đến du lịch đặc thù đối với du khách trong và ngoài nước.
Quận Hoàn Kiếm cũng tập trung nguồn lực để giải phóng mặt bằng hàng chục di tích, di dời hàng trăm hộ dân với trên 2.000 nhân khẩu, bảo tồn các công trình di tích trên địa bàn. Đồng thời, quận huy động các nguồn lực xã hội để phát huy các di sản phi vật thể, khôi phục các phố nghề, tổ chức các lễ hội truyền thống trong khu phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm.
Những nỗ lực này cho thấy đền Bạch Mã không bị đóng băng trong quá khứ mà vẫn tiếp tục tham gia vào đời sống đương đại, vừa như một không gian tín ngưỡng, vừa như một nguồn lực cho phát triển du lịch và kinh tế văn hóa.
Những điểm còn ghi nhận khác nhau về đền Bạch Mã và thần Long Đỗ
Các nguồn tư liệu hiện có đều thống nhất về vị trí của đền, vai trò trấn Đông trong Thăng Long Tứ trấn, và truyền thuyết ngựa trắng giúp vua Lý Thái Tổ đắp thành. Tuy nhiên, một số chi tiết như thời điểm chính xác đền được xây dựng, sự tích đầy đủ của thần Long Đỗ qua các bản thần tích khác nhau, và mức độ can thiệp của các triều đại vào nghi lễ thờ thần vẫn có những dị bản trong giới nghiên cứu. Các hội thảo khoa học về di sản đền Bạch Mã đã được tổ chức để thảo luận về lịch sử, kiến trúc, tượng thờ, thần chủ, di sản Hán Nôm, lễ hội và tín ngưỡng thờ, cũng như công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Bài viết này trình bày theo cách ghi nhận phổ biến nhất trong các nguồn báo chí chính thống và tài liệu giới thiệu di tích, trong đó đền Bạch Mã là nơi thờ thần Long Đỗ, vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long, trấn giữ phía Đông và được xem là thành hoàng của Hà Nội. Người đọc muốn tìm hiểu sâu hơn về các dị bản thần tích có thể tham khảo thêm tài liệu chuyên khảo về Thăng Long Tứ trấn.
