TL;DR: Lì xì là tục mừng tuổi đầu năm, người lớn trao cho trẻ em và người thân phong bao đỏ kèm lời chúc may mắn. Từ "lì xì" có nhiều cách giải thích, phổ biến nhất là gắn với chữ "lợi" (lợi lộc) và truyền thuyết đời Đường bọc quà bằng vải đỏ. Sách phong tục xưa (Phan Kế Bính 1915, Toan Ánh 2001) gọi tiền Tết là tiền mừng tuổi, có hai chiều: con cháu lạy chúc ông bà cha mẹ, rồi người trên cho tiền lại; trong Nam gọi tục mừng tuổi trẻ em là "li xì". Phần chính của lì xì là lời chúc và sự hiện diện của người trao, không phải số tiền bên trong.
Lì xì là gì và vì sao cứ Tết đến lại có phong bao đỏ?
Lì xì là tục mừng tuổi đầu năm: ông bà, cha mẹ, người lớn trong nhà đặt tiền vào một phong bao nhỏ màu đỏ hoặc hồng điều rồi trao cho con cháu, trẻ em hàng xóm, họ hàng thân thuộc. Phong bao ấy gọi là bao lì xì, phong lì xì, và tiền bên trong gọi là tiền lì xì. Ngoài phong bao thường in những câu chúc bằng chữ Hán như "Kim ngọc mãn đường", "Vạn sự như ý", "Niên niên hưng vượng", thể hiện ước vọng an lành, vui tươi, phát đạt.
Điểm cốt lõi của tục này không nằm ở tờ tiền, mà ở hành động trao và nhận: người lớn chúc trẻ khôn lớn nên người, trẻ chúc lại người lớn sức khỏe, may mắn. Phong bao đỏ chỉ là vật mang lời chúc ấy đi.
Chữ "lì xì" từ đâu ra?
Có ít nhất hai cách giải thích được ghi nhận, và các nhà nghiên cứu phong tục không hoàn toàn thống nhất với nhau.
Cách giải thích thứ nhất: "lì xì" là "lợi thị"
Theo hướng này, âm "lì" tương ứng với tiếng Hán Việt là "lợi" (lợi lộc, điều lợi), còn "xì" tương ứng với "thị" (chợ). Ghép lại thành "Lợi Thị", nghĩa là được lợi, được tiền, được may mắn. Theo cách hiểu này, tiền lì xì chính là thứ tiền đem lại cái hên, điều lành cho trẻ em trong dịp đầu xuân.
Cách giải thích thứ hai: truyền thuyết đời Đường
Hướng thứ hai kể rằng tục lì xì có từ đời Đường bên Trung Quốc. Vào các ngày lễ Tết, cận thần dâng lễ vật lên nhà vua để chúc mừng năm mới ấm no, hạnh phúc. Nhà vua tặng lại một ít, bọc ngoài bằng miếng vải đỏ. Từ đó dân gian bắt chước, mang quà bánh tặng nhau, đặc biệt là cho trẻ em. Về sau, vì bánh trái cồng kềnh và bất tiện, người ta thay bằng tiền. Miếng vải đỏ cũng được thay bằng một cái bao nhỏ, xinh xắn, màu đỏ cho gọn gàng, đẹp mắt.
Dù bắt nguồn từ giả thuyết nào, "lì xì" vẫn là một trong những phong tục tập quán của người Việt Nam, và các cách giải thích đều xoay quanh cùng một ý: được lợi, được tiền, được may mắn, tặng cho trẻ trong dịp Tết để cầu cho chúng khôn lớn nên người.
| Cách giải thích | Nội dung chính | Trọng tâm ý nghĩa |
|---|---|---|
| "Lợi Thị" | "Lì" ứng với "lợi", "xì" ứng với "thị" | Cầu lợi lộc, tiền tài, may mắn |
| Truyền thuyết đời Đường | Vua tặng lại lễ vật bọc vải đỏ, dân bắt chước | Sự trao đổi ân tình, lời chúc đầu năm |
Sách phong tục xưa gọi tiền Tết là gì?
Theo Toan Ánh (2001) trong Phong tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt Nam, tiền người lớn cho con cháu ngày Tết được gọi là tiền mừng tuổi, cũng là tiền mở hàng để lấy may. Người nhận thường cất đi, ít khi tiêu, trừ khi bất đắc dĩ. Nhà giàu thì cho nhiều, nhà nghèo cũng mừng tượng trưng vài đồng để con cháu được gặp điều tốt đẹp quanh năm. Cũng theo Toan Ánh (2001), trong Nam, tục mừng tuổi trẻ em được gọi là "li xì" (cách viết trong sách); người lớn mừng cho trẻ với ý mong trẻ hay ăn chóng lớn, học hành sáng láng, khỏe mạnh và ngoan ngoãn.
Phong bao đỏ có nghĩa gì?
Màu đỏ trong phong bao không phải chuyện trang trí cho vui mắt. Trong quan niệm Á Đông, đỏ là màu của sự sống, của lửa, của niềm vui và điều lành; nó cũng là màu thường dùng để xua điều không may. Phong bao đỏ vì thế vừa là vật chứa tiền, vừa là một lời chúc được nhìn thấy bằng mắt trước khi mở ra.
Ngoài màu sắc, hình thức phong bao cũng mang thông điệp: nó nhỏ, kín, gọn gàng. Tiền được đặt vào trong kín đáo, không phô ra ngoài. Chính sự kín đáo này khiến số tiền bên trong trở thành chuyện riêng giữa người trao và người nhận, thay vì một cuộc so đo công khai.
Vì sao phải là phong bao chứ không đưa tiền trần?
Đưa tiền trần là trao một món tiền. Đưa qua phong bao đỏ là trao một lời chúc có kèm chút quà. Phong bao đóng vai trò trung gian: nó giữ cho hành động trao tiền không giống một giao dịch, mà giống một nghi thức. Cũng nhờ lớp giấy đỏ ấy, người nhận có thể từ chối mở ra ngay, cất đi, và giữ lại cả phong bao lẫn lời chúc.
Vì sao số tiền không phải là phần chính?
Vì lì xì là một nghi thức chúc phúc, không phải một khoản thanh toán. Trong nghi thức ấy, thứ được trao đi trước hết là lời chúc và sự hiện diện của người trao. Số tiền chỉ là vật mang, giống như phong bao chỉ là vật chứa.
Điều này giải thích vì sao trong nhiều gia đình, mệnh giá tiền lì xì thường nhỏ và được chọn theo số đẹp, mang ý nghĩa tượng trưng hơn là giá trị thực. Một tờ tiền nhỏ nhưng mới, phẳng, đặt trong phong bao đỏ, kèm một câu chúc nói ra miệng, thường được nhớ lâu hơn một phong bao dày nhưng trao vội.
Cũng vì thế, việc so đo tiền lì xì giữa các phong bao là điều làm hỏng chính ý nghĩa của tục lệ. Khi số tiền trở thành thước đo, lì xì biến từ lời chúc thành một cuộc đổi chác, và người nhận mất đi phần đáng giá nhất: cảm giác được chúc phúc.
Ai được lì xì và ai trao lì xì?
Tục này không có quy tắc cứng, nhưng thường theo một số nếp quen:
- Ông bà, cha mẹ lì xì con cháu trong nhà.
- Người lớn lì xì trẻ em hàng xóm, họ hàng thân thuộc.
- Con cháu cũng có thể mừng tuổi ông bà, cha mẹ để chúc thọ.
- Người đi làm có thể lì xì đồng nghiệp, đối tác nhân dịp đầu năm.
Điểm chung là người trao thường lớn tuổi hơn hoặc ở vị trí có thể chúc phúc cho người nhận. Nhưng chiều ngược lại cũng tồn tại: con cháu mừng tuổi ông bà là một cách bày tỏ lòng kính trọng đầu năm.
Trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) có chép rằng, sau lễ cúng gia tiên, con cháu đến chúc mừng tuổi ông bà cha mẹ bằng hai lạy; đáp lại, ông bà cha mẹ mừng mỗi người vài xu hay vài hào, đó gọi là tiền mừng tuổi. Như vậy tục mừng tuổi xưa có hai chiều: con cháu lạy chúc người trên, rồi người trên cho tiền lại.
Cũng theo Toan Ánh (2001), ở các xã, sáng mồng một sau lễ tại đình, các cụ được đại diện dân làng mừng tuổi và chúc Tết ngay tại đình, với những bài chúc riêng.
Lì xì ngày nay đã đổi khác thế nào?
Hình thức lì xì đã mở rộng theo đời sống. Ngoài phong bao giấy truyền thống, người ta còn dùng phong bao in hình, phong bao thiết kế riêng, và cả lì xì qua chuyển khoản điện tử. Việc chuyển khoản giữ được phần "tiền" nhưng mất đi phần "phong bao đỏ" và phần "trao tay", tức là mất đi hai yếu tố mang tính nghi thức.
Đây là chỗ các phái không thống nhất: có người cho rằng lì xì điện tử là tiện lợi và phù hợp với người ở xa; có người cho rằng nó làm nhạt đi ý nghĩa của tục lệ. Bài viết này không chọn bên nào, chỉ ghi nhận rằng hình thức có thể thay đổi, còn lõi của tục lệ thì vẫn là lời chúc đầu năm.
