TL;DR: Đưa ông bà sau Tết là nghi thức tiễn tổ tiên trở về âm cảnh sau những ngày về ăn Tết cùng con cháu, thường làm vào mùng 3 hoặc mùng 7 Tết. Ba miền gọi tên và hành lễ khác nhau: miền Bắc gọi hóa vàng, miền Trung gọi tiễn ông bà, miền Nam gọi cúng tất, nhưng đều chung một ý nghĩa tạ ơn và tiễn đưa.
Đưa ông bà sau Tết là gì và vì sao có tục này?
Đưa ông bà sau Tết là nghi thức tiễn hương linh tổ tiên trở về cõi âm sau những ngày được mời về ăn Tết cùng con cháu. Tục này bắt nguồn từ niềm tin rằng trong dịp Tết Nguyên đán, ông bà tổ tiên được con cháu đón về quây quần bên mâm cơm ngày Tết, và khi Tết mãn thì phải làm lễ tiễn đưa các vị trở về vị trí của mình[1].
Lễ làm khi tiệc Xuân đã mãn, thường vào mùng 3 hoặc mùng 7 Tết (ngày khai hạ)[1]. Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Đình Hải ví lễ cúng hóa vàng như một bữa cơm chia tay, tiễn các vị thần và anh linh gia tiên trở về vị trí của họ sau khi hết Tết[2].
Vì sao ba miền gọi tên khác nhau?
Cùng một tục nhưng mỗi miền quen một tên. Theo diễn giả văn hóa Hồ Nhựt Quang (Câu lạc bộ nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam Bộ), miền Bắc gọi là cúng hóa vàng tổ tiên, miền Trung gọi là cúng tiễn ông bà, còn miền Nam quen gọi là cúng tất. Nhiều nơi còn gọi là cúng đưa ông bà hay lễ tạ năm mới.
Hóa vàng miền Bắc diễn ra như thế nào?
Hóa vàng là tên gọi phổ biến ở miền Bắc cho nghi lễ tiễn tổ tiên sau Tết. Gia đình làm mâm cỗ cúng các vị thần và gia tiên, sau đó hóa vàng mã để dâng cúng lộ phí và vật dụng cho tổ tiên trở về cõi xa[1][2].
Theo giải thích của nhà nghiên cứu Phạm Đình Hải, khi hóa vàng, vàng mã sẽ được hóa khoảng 90% cho các vị thần và gia tiên làm lộ phí và làm vốn, phần còn lại gia chủ vẫn lưu giữ trên bàn thờ với ngụ ý con cháu xin lộc[2]. Nhiều gia đình làm lễ vào mùng 3 Tết, tức là cúng hết Tết[2].
Ở miền Bắc, sau giao thừa nhiều nhà vẫn dâng cơm ông bà mỗi ngày cho tới ngày hóa vàng, thường là mùng 3 hoặc mùng 4. Mâm cỗ ít nhất bốn bát, bốn đĩa, không kể xôi và nước chấm; nhà khá giả bày sáu bát sáu đĩa hay tám bát tám đĩa, có khi xếp hai, ba tầng.
Tiễn ông bà miền Trung có gì đặc biệt?
Tiễn ông bà là cách gọi ở miền Trung. Theo ông Hồ Nhựt Quang, mâm cúng miền Trung chú trọng món để được lâu: bánh tét gói thật chặt, nhân đậu xanh; dưa làm từ đu đủ, củ cải trắng, cà rốt phơi khô ngâm nước mắm; thịt bò, thịt heo ngâm nước mắm; tré, chả, nem. Ở Hội An, các nhà làm lễ cúng đưa ông bà vào khoảng mồng 4 hoặc mồng 5 tháng Giêng, coi như hết Tết.
Cúng tất miền Nam khác gì hai miền còn lại?
Cúng tất là tên gọi quen thuộc ở miền Nam. Theo ông Hồ Nhựt Quang, cúng tất mang tính gia đình và dòng họ: nhà nhỏ cúng riêng, họ lớn thì các chi tộc tựu về nhà từ đường cùng nấu nướng, cúng ông bà rồi dự tiệc. Ngày cúng thường sau mùng 3, hay vào mùng 4, mùng 6 hoặc mùng 8; nhiều nhà tránh mùng 5 vì kiêng các ngày 5, 14, 23. Mâm cúng có cháo gà, cơm canh, món kho, món luộc, bánh trái, thịt kho nước dừa ăn với dưa giá, củ kiệu, tôm khô, khổ qua hầm, bánh tét, cùng vàng mã như quần áo, nón, dép cho ông bà.
So sánh ba miền qua bảng tổng hợp
| Tiêu chí | Miền Bắc (Hóa vàng) | Miền Trung (Tiễn ông bà) | Miền Nam (Cúng tất) |
|---|---|---|---|
| Tên gọi chính | Hóa vàng | Tiễn ông bà | Cúng tất |
| Thời điểm phổ biến | Mùng 3 hoặc mùng 4; có nhà làm mùng 7 | Mùng 3; ở Hội An khoảng mùng 4, mùng 5 | Thường sau mùng 3: mùng 4, mùng 6 hoặc mùng 8 |
| Ý nghĩa cốt lõi | Tiễn đưa, tạ ơn | Tiễn đưa, tạ ơn | Tiễn ông bà, kết thúc Tết |
| Món cúng tiêu biểu | Bốn bát bốn đĩa trở lên, xôi | Bánh tét, dưa món, thịt ngâm nước mắm, tré, nem | Thịt kho nước dừa, khổ qua hầm, bánh tét, cháo gà |
| Đặc điểm riêng | Mâm cỗ có khi xếp hai, ba tầng | Chú trọng món để được lâu | Họ lớn cúng ở nhà từ đường |
Vàng mã trong lễ đưa ông bà có nguồn gốc từ đâu?
Theo nghiên cứu của Trần Đình Hằng (2015) trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, vàng mã gắn với nhiều lễ tục đã được thực hành sâu rộng trong đời sống tôn giáo Việt Nam từ lâu đời[4]. Tác giả ghi việc cúng đốt vàng mã thời gian gần đây dường như bị lạm dụng, từ việc gia đình tới lễ hội tôn giáo truyền thống, trong khi việc ban hành quy định ngăn cấm hay hạn chế khó thống nhất[4].
Nghiên cứu này đề xuất nhìn việc đốt vàng mã từ góc độ giá trị khởi nguyên và các ảnh hưởng chi phối, để chủ trương, chính sách hướng tới giảm thiểu tiêu cực mà vẫn giữ được yếu tố thiêng cốt lõi[4].
Có sự khác biệt nào trong quan niệm về ngày giờ tốt?
Trong dân gian, nhiều nhà xem ngày, giờ hoàng đạo để làm lễ hóa vàng. Với Tết Bính Ngọ 2026, mùng 3 Tết là thứ Năm 19/2/2026, ngày Giáp Tý; nhà nghiên cứu Phạm Đình Hải coi đây là ngày hoàng đạo và nêu các giờ Thìn (7h đến 9h), Tỵ (9h đến 11h), Dậu (17h đến 19h)[2]. Với Tết Đinh Mùi 2027, mùng 3 Tết rơi vào thứ Hai 8/2/2027.
Chọn giờ là quan niệm dân gian, không phải quy định bắt buộc; nhiều nhà làm lễ vào lúc con cháu tề tựu đông đủ.
Nghi lễ đưa ông bà phản ánh điều gì trong văn hóa Việt?
Nghi lễ đưa ông bà sau Tết thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, đề cao chữ hiếu và tri ân nguồn cội[1]. Đây là dịp để con cháu bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, đồng thời là cơ hội sum họp gia đình sau những ngày Tết.
Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hà (2023) về Tết trong tản văn Việt Nam sau 1986 coi tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cùng lễ nghi, phong tục Tết là những dấu ấn văn hóa dân tộc được phản ánh trong nhiều tác phẩm văn học[5].
Tục đưa ông bà có liên quan gì đến các nghi lễ cộng đồng?
Cúng tất là lễ của gia đình, dòng họ, không phải lễ của làng. Không nên nhầm nó với lễ tống ôn, tống gió ở Nam Bộ: theo nghiên cứu của Trần Diễm Thùy (2019), ở Đồng bằng sông Cửu Long lễ này được gộp vào cúng đình, cúng miễu, thường làm vào cuối lễ hội kỳ yên, người ta thả những chiếc thuyền nhỏ bằng giấy chở gạo, muối và đèn cầy trên sông, rạch[3]. Thời gian tống ôn không thống nhất giữa các tỉnh, phổ biến nhất từ rằm tháng Giêng tới tháng Ba âm lịch hoặc từ tháng Năm tới tháng Bảy âm lịch[3].
Gợi ý của Nhật Nguyệt: Làm sao để lễ đưa ông bà vừa đúng phong tục vừa phù hợp đời sống hiện đại?
Gợi ý của Nhật Nguyệt: Lễ đưa ông bà có thể làm gọn, miễn cả nhà cùng có mặt; điều cốt yếu là lòng thành, không phải số lượng vàng mã hay mâm cỗ lớn. Nếu hóa vàng, đốt ít và đốt ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy; nhà ở chung cư thì hóa ở nơi ban quản lý bố trí và trông tới khi tắt hẳn lửa.
