TL;DR: Tết Nhảy là cách gọi phổ thông của nghi lễ lớn trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Dao, gồm lễ Pút tồng của người Dao đỏ ở Lào Cai và Nhiang chằm đao của người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ. Thời điểm và chu kỳ khác nhau theo nhóm và địa phương: Pút tồng làm vào ngày đầu năm mới âm lịch; Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt làm vào tháng Chạp, khoảng ba ngày ba đêm, mỗi chu kỳ 15 đến 20 năm. Lễ do một dòng họ đăng cai, cả bản cùng góp sức.
Tết Nhảy của người Dao là gì?
Tết Nhảy là cách gọi phổ thông trong tiếng Việt để chỉ nghi lễ quan trọng bậc nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Dao, gắn với các điệu múa chuông, múa kiếm, múa rùa. Tùy nhóm ngành và địa phương, lễ mang tên khác nhau: người Dao đỏ ở Lào Cai gọi là Pút tồng, người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ gọi là Nhiang chằm đao, một số nơi ghi là Nhìàng chậm đao, và người Dao Tiền ở Mộc Châu gọi là Tết cầu mùa hay Tết nhảy[1][2][3][4].
Trang thông tin điện tử của Cục Di sản văn hóa ghi nhận: Pút tồng của người Dao Đỏ ở Lào Cai là nghi lễ quan trọng nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của đồng bào. Trong tiếng Dao, "Pút" nghĩa là nhảy, "tồng" nghĩa là đồng. Pút tồng vừa là cách thức diễn xướng khi hành lễ, vừa là tên một nghi lễ thờ cúng tưởng nhớ linh hồn tổ tiên[1].
Báo Dân tộc và Miền núi (Báo Tin tức) mô tả Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt ở các huyện Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập (cũ, tỉnh Phú Thọ) là nghi lễ cúng Bàn Vương, thủy tổ của dân tộc Dao, đồng thời là dịp tu bổ bàn thờ định kỳ và tạ ơn tổ tiên, các vị thần[2].
Tết Nhảy có nguồn gốc từ đâu?
Sự ra đời của nghi lễ Pút tồng gắn với một số truyền thuyết về cuộc di cư của người Dao. Theo một truyền thuyết được Cục Di sản văn hóa ghi lại, khi di cư do hạn hán, mất mùa và loạn lạc, người Dao và người Hmông cất giữ linh hồn tổ tiên trong cánh tay, còn người Giáy để linh hồn tổ tiên ở vạt áo. Lúc qua sông, người Giáy cắt bỏ vạt áo nên tổ tiên ở lại, còn người Dao và Hmông không thể chặt tay để lại, nên sau khi vào vùng đất mới họ lập bàn thờ thờ cúng tổ tiên với hình tượng là một pho tượng nhỏ và một thanh kiếm. Từ đó, đến ngày đầu năm mới, người Dao tổ chức lễ Pút tồng để tắm gội cho tổ tiên (tượng và kiếm), chuẩn bị đón năm mới[1]. Một truyền thuyết khác cùng nguồn kể rằng 12 họ người Dao vượt biển gặp bão, khấn cầu Bàn Vương và tổ tiên giúp đỡ, hứa sẽ làm lễ tạ ơn; theo lời hứa ấy các họ tổ chức Pút tồng[1].
Đây là truyền thuyết kể về nguồn gốc nghi lễ, không phải tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng.
Bàn Vương xuất hiện ở cả hai nguồn. Báo Dân tộc và Miền núi dẫn giải thích của người Dao Quần Chẹt: Tết nhảy là nghi lễ cúng Bàn Vương, vị thủy tổ của dân tộc Dao[2]. Truyền thuyết vượt biển mà Cục Di sản văn hóa ghi cho lễ Pút tồng của người Dao đỏ cũng nhắc Bàn Vương và tổ tiên[1].
Ở xã Ba Vì (huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội), theo lời kể của các già làng được Báo Lào Cai ghi lại năm 2008, người Dao địa phương thờ Tản Viên Sơn Thánh bên cạnh bàn thờ tổ, và những điệu múa chuông, múa kiếm, múa rùa hình thành từ các cuộc tế lễ Thánh Tản bốn mùa[3].
Tết Nhảy được tổ chức khi nào và bao lâu?
Người Dao đỏ ở Lào Cai tổ chức Pút tồng vào ngày đầu năm mới theo âm lịch; trưởng họ chọn ngày và thường tránh các ngày kiêng kỵ của dòng họ[1]. Múa trong lễ thường chỉ do nam giới thực hành[1].
Báo Dân tộc và Miền núi cho biết Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ thường diễn ra từ mùng 1 đến 25 tháng Chạp, cúng vào buổi sáng, thời gian đầy đủ khoảng ba ngày ba đêm[2].
Với người Dao Tiền ở Mộc Châu (Sơn La), theo thông tin của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La đăng trên Báo Văn hóa, Tết cầu mùa được tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán, kéo dài từ 4 đến 6 ngày tại nhà trưởng họ, nghi lễ thường diễn ra trước ngày 30 Tết, tức vào 29 tháng Chạp[4].
Ở xã Ba Vì, Báo Lào Cai ghi nhận Tết nhảy thường bắt đầu từ giữa tháng Chạp âm lịch đến trước Tết Nguyên đán, do một gia đình đăng cai và cả bản tham dự[3].
Về chu kỳ, các nguồn cũng không thống nhất, và sự khác biệt này phản ánh thực tế khác nhau giữa các dòng họ:
| Nhóm ngành và địa bàn | Tên gọi | Chu kỳ tổ chức | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| Dao Quần Chẹt, Phú Thọ | Nhiang chằm đao (Tết nhảy) | 15 đến 20 năm một lần[2] | Khoảng 3 ngày 3 đêm[2] |
| Dao Tiền, Mộc Châu (Sơn La) | Tết cầu mùa, Tết nhảy | 3 hoặc 5 năm một lần[4] | 4 đến 6 ngày[4] |
| Dao ở xã Ba Vì (Hà Tây cũ) | Tết nhảy (Nhìàng chậm đao) | Trước đây làm 3 năm liên tục: năm đầu 1 ngày 1 đêm, năm hai 2 ngày 2 đêm, năm ba 3 ngày 3 đêm[3] | Tùy năm |
Bảng trên cho thấy không có một chu kỳ chung cho toàn dân tộc Dao. Ngay trong cùng một nhóm ngành, tập quán cũng có thể thay đổi theo dòng họ và điều kiện kinh tế.
Lễ vật và đội cúng tế gồm những gì?
Theo mô tả của Báo Dân tộc và Miền núi về Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ, lễ vật dâng tế gồm hương, hoa, đăng, quả, thủ lợn, gà, xôi, bánh dầy, rượu, nước, tiền đồng xu, cờ các loại và dao thờ. Đội cúng tế gồm ba người: một thầy cúng và hai người phụ giúp[2].
Trước lễ, chủ nhà ấn định ngày và mời dân làng làm giúp nhiều việc: cắt giấy, trẻ que làm cán cờ, bổ cây đẽo dao, kiếm, dìu, búa, súng, lệnh bài, rồi viết chữ vào lệnh bài, dìu, thuổng, đóng đồng xu vào giấy làm tiền, in hình ngựa vào giấy. Số lượng mỗi loại do chủ nhà tính toán. Một số người khác nấu nướng đồ lễ, giã bánh dầy và treo tranh thờ[2].
Với người Dao Tiền ở Mộc Châu, lễ vật gồm một con lợn, bột nếp, bánh nếp, mía và các loại nhạc cụ truyền thống. Ngày 29 tháng Chạp, các thành viên trong dòng họ đóng lễ vật về nhà ông trưởng họ, cùng bà con hàng xóm làm thịt lợn, làm bánh cúng và nặn bánh gắn lên cây tre tượng trưng cho mùa màng[4].
Nghi lễ Tết Nhảy diễn ra theo trình tự nào?
Theo Báo Dân tộc và Miền núi, lễ hội Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt gồm các nghi lễ: cúng Tết Nguyên đán; cúng chuyển tiếp (cúng từ Tết Nguyên đán sang Tết nhảy); và khai đàn[2].
Khi thầy cúng đến, chủ nhà mời ngồi, rót nước, hỏi thăm sức khỏe, rồi nói với thầy cúng về việc bàn thờ nhờ ông cúng Hương hỏa tổng thần, Thượng đàn binh, Hạ đàn tượng, Bàn vương thánh đế, Chủ trạch long thần, Tổng thể gia tiên, Tam Thanh chính minh, Cao chân đại đạo, Tiên đường Tứ phủ về bàn thờ, mời Hạ đàn binh sư phụ cùng cho phép gia đình và dân bản hành lễ[2].
Danh sách thần linh được mời gồm cả Bàn Vương thánh đế, tổ tiên gia đình và các vị như Tam Thanh, Tiên đường Tứ phủ[2].
Với người Dao Tiền ở Mộc Châu, sau khi chuẩn bị lễ xong, ông trưởng họ cúng mời thần linh và các cụ trong dòng tộc về ăn Tết, chứng giám con cháu vui vầy, múa xòe cầu mùa màng bội thu trong năm mới. Sáng mùng 1 Tết, bốn hoặc sáu người dậy sớm múa xòe đuổi ma tà, ác thú và những điều không may của năm cũ. Khi trời sáng hẳn, bà con tiếp tục múa xòe cầu tài lộc, cầu gia súc gia cầm mau về với gia đình, dòng họ, buôn làng[4].
Kết thúc lễ, gia chủ (trưởng họ) tìm hai người có uy tín, khỏe khoắn, làm ăn khá giả đứng ra xòe cầu tài lộc, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu cho dòng họ và buôn làng. Gia chủ phát lộc cho các hộ trong dòng họ và buôn làng, đồng thời hạ cây sấu tượng trưng cho sự bội thu để phát lộc[4].
Cần lưu ý đây là mô tả của một nhóm ngành tại một địa bàn cụ thể (Dao Tiền ở Mộc Châu). Không nên khái quát thành nghi lễ chung của cả dân tộc Dao.
Điệu múa trong Tết Nhảy có gì đặc biệt?
Điệu múa là phần được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Tết Nhảy, và cũng là phần giải thích vì sao lễ mang tên "Tết nhảy". Theo Báo Lào Cai, ở xã Ba Vì, Tết nhảy gắn với các điệu múa chuông, múa rùa, múa kiếm, tạo nên "vũ điệu làng Dao" trong dịp Tết đến xuân về[3].
Báo Dân tộc và Miền núi mô tả điệu nhảy diễn ra trong tiếng chuông, tiếng trống quay cuồng, sôi động[2]. Với người Dao Tiền ở Mộc Châu, phần múa xòe có hai lớp: lớp múa sáng sớm mùng 1 Tết để đuổi ma tà, ác thú và điều không may, và lớp múa sau khi trời sáng hẳn để cầu tài lộc, cầu mùa[4].
Theo giải thích của người Dao ở xã Ba Vì được Báo Lào Cai ghi lại, các điệu múa chuông, múa kiếm, múa rùa hình thành từ những cuộc tế lễ Thánh Tản bốn mùa, do cả làng cùng ăn uống, múa hát chung vui sau phần lễ[3]. Đây là cách lý giải của chính cộng đồng địa phương, không phải kết luận của nghiên cứu lịch sử về nguồn gốc điệu múa.
Báo Lào Cai cũng ghi nhận ở xã Ba Vì, Tết nhảy trước đây rất tốn kém, phải làm trong ba năm liên tục với quy mô tăng dần[3]. Đây là lý do thực tế khiến nhiều dòng họ không duy trì được lễ thường xuyên.
Vì sao Tết Nhảy quan trọng với người Dao?
Theo Báo Dân tộc và Miền núi, Tết nhảy là một trong những nghi lễ quan trọng bậc nhất của người Dao Quần Chẹt, bên cạnh lễ cúng Bàn Vương và lễ Cấp sắc[2]. Với người Dao đỏ ở Lào Cai, Pút tồng là nghi lễ quan trọng nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên[1].
Tết nhảy mang nhiều lớp ý nghĩa. Thứ nhất, đây là dịp tu bổ bàn thờ định kỳ và tạ ơn tổ tiên, các vị thần[2]. Thứ hai, đây là dịp cầu mùa: cầu mưa thuận gió hòa, nhân khang vật thịnh, con người vượt qua gian khổ, đoàn kết chống lại các thế lực làm hại đến đời sống yên lành[2]. Thứ ba, đây là dịp cộng đồng: tuy chỉ tổ chức tại "Nhà cái" (nhà có bàn thờ tổ) của một gia đình, nhưng cả bản chung tay góp sức từ nấu cỗ đến nghi thức, nên được coi như Tết chung của cả vùng, thể hiện lòng thành kính biết ơn và tri ân công đức tổ tiên[2].
Với người Dao Tiền ở Mộc Châu, Tết cầu mùa là lễ hội lớn nhất của người Dao nói chung và người Dao Tiền ở Mộc Châu nói riêng, là lễ hội của dòng họ nhưng mang ý nghĩa chung cho cả cộng đồng người sinh sống ở cùng một khu vực. Hai ý nghĩa chính được nêu là tạ ơn và cầu phúc, cầu lộc[4].
Tết Nhảy đang được bảo tồn như thế nào?
Theo Báo Văn hóa năm 2022, chỉ còn rất ít dòng họ người Dao Tiền duy trì Tết cầu mùa, và Tết cầu mùa chỉ có ở một số dòng họ trong cộng đồng dân tộc Dao[4]. Đây là dấu hiệu cho thấy phạm vi thực hành đã thu hẹp so với trước.
Báo Văn hóa năm 2022 cũng ghi nhận việc tái hiện Tết cầu mùa, Tết nhảy của đồng bào Dao Tiền ở huyện Mộc Châu (cũ, tỉnh Sơn La) tại Làng Văn hóa, Du lịch các dân tộc Việt Nam trong dịp nghỉ lễ 30 tháng 4 và 1 tháng 5, nhằm tăng cường quảng bá văn hóa và tạo trải nghiệm cho du khách[4].
