Lễ Ramưwan của người Chăm Bà Ni: thời gian, nghi lễ và ý nghĩa

Lễ Ramưwan là gì và vì sao còn được gọi là Tết của người Chăm Bà Ni?

Ramưwan, còn gọi là Ramadan hay tháng chay niệm, là Tết cổ truyền mang sắc thái riêng của đồng bào Chăm theo đạo Hồi giáo Bà Ni, nên còn được gọi là "Lễ hội" hay "Tết"^[1]. Đây là một trong những lễ hội quan trọng nhất của người Chăm theo đạo Hồi giáo Bà Ni và đạo Hồi giáo Islam ở Việt Nam^[1]. Với người Chăm Bà Ni, Ramưwan được ví như Tết Nguyên đán của người Kinh và là Tết lớn nhất của cộng đồng mình, gắn với nhiều hoạt động tín ngưỡng, văn hóa, nghệ thuật^[4].

Cần phân biệt hai cộng đồng cùng theo lễ này nhưng có quy định khác nhau. Người Chăm Bà Ni và người Chăm theo Hồi giáo Islam đều đón Ramưwan, song mức độ thực hành chay tịnh không giống nhau, điều mà phần sau của bài sẽ nói rõ.

Lễ Ramưwan diễn ra vào thời gian nào trong năm?

Lễ hội thường diễn ra vào ngày đầu tháng thứ 9 theo lịch Hồi giáo và kéo dài trong một tháng, không có ngày cố định dương lịch, mỗi năm sớm hơn năm trước khoảng 10 đến 11 ngày^[1]. Vì theo lịch Hồi giáo nên thời điểm dương lịch của Ramưwan dịch chuyển qua từng năm. Chẳng hạn, năm 2021 lễ tảo mộ ở Bình Thuận diễn ra sáng 11/4, nhằm ngày 29/8 Hồi lịch, mở đầu cho Tết Ramưwan^[3]. Sang năm 2024, lễ tảo mộ của người Chăm theo đạo Bà Ni ở xã Phan Hòa và Phan Thanh, huyện Bắc Bình, Bình Thuận được tổ chức trước tháng ăn chay Ramưwan, tính theo ngày mùng 1 tháng 2 âm lịch, tức ngày 1.9 lịch Hồi giáo^[2].

Cách tính này khiến Ramưwan không gắn với một mốc dương lịch cố định. Người ngoài cộng đồng muốn biết chính xác ngày lễ của một năm cụ thể thường phải tra theo lịch Hồi giáo hoặc hỏi các chức sắc trong làng.

Lễ Ramưwan gồm những nghi lễ nào?

Lễ hội có ba phần cơ bản: lễ tảo mộ, lễ cúng gia tiên và lễ tịnh chay tại các chùa Hồi giáo theo đạo Bà Ni và thánh đường Hồi giáo Islam^[1]. Trong đó, lễ tảo mộ là phần khởi đầu, cũng là phần quan trọng nhất^[1].

Tết Ramưwan của người Chăm gồm nhiều nghi lễ truyền thống nối tiếp nhau như lễ tảo mộ, lễ Và ha, lễ cúng bái tổ tiên tại nhà và tháng chay niệm Ramadan của các thầy Char tại chùa, tháp^[3]. Cách liệt kê có thể khác nhau giữa các nguồn, nhưng tựu trung đều xoay quanh ba trục: viếng mộ, cúng tổ tiên tại nhà và chay tịnh tại nơi thờ tự.

Lễ tảo mộ

Theo truyền thống, các làng Chăm tổ chức lễ tảo mộ theo trình tự: ngày đầu tảo mộ ở những nơi xa nhà; ngày thứ hai và thứ ba tảo mộ ở những chỗ gần nhà hơn, thường thực hiện trước buổi lễ chính vài ngày^[1]. Đồng bào Chăm Bà Ni quan niệm tảo mộ là nghi thức mời tổ tiên về ăn Tết. Việc tảo mộ ở chỗ xa trước, làm lễ mời trước, để ông bà chôn cất ở nơi xa có thời gian đi về nhà kịp với ông bà chôn cất gần nhà^[1].

Trong lễ tảo mộ, các gia đình mặc trang phục truyền thống, mang theo lễ vật đến các nghĩa trang của cộng đồng mình để cúng viếng^[1]. Đồ cúng gồm trầu cau được têm sẵn, thuốc, nước uống và bánh^[1]. Tại khu mộ, bà con bày biện trái cây, bánh gừng, rồi ngồi xếp thành hàng xung quanh để đọc kinh, mời tổ tiên đón Tết Ramưwan dưới sự chủ trì thánh lễ của những người có chức sắc về tôn giáo^[2].

Vai trò chủ lễ thuộc về thầy Char. Thầy Char là người chủ lễ cúng, bắt đầu thực hiện nghi thức cầu kinh Koran bằng tiếng A-rập, còn các vị phụ tế thì vẩy nước thánh lên từng viên đá (bia mộ) với ý nghĩa tẩy uế, làm cho người chết được mát mẻ, sạch sẽ, thanh khiết hơn; tiếp đó đọc kinh, cúng bái rước tổ tiên về nhà ăn Tết^[1].

Lễ cúng gia tiên

Sau lễ tảo mộ, các gia đình về nhà cúng gia tiên theo phong tục truyền thống và mở tiệc khoản đãi khách, bạn bè. Con cháu sum họp đông đủ cùng với lễ vật theo phong tục để dâng cúng, mời ông bà, tổ tiên về chung vui^[1]. Đồng bào Chăm Bà Ni chỉ lập bàn thờ tại nhà trong hai ngày, sau đó rước ông bà tổ tiên vào chùa đến hết mùa Ramưwan^[1]. Trong thời gian này, các làng tổ chức mở hội tại sân vận động, vài trăm người tề tựu chúc nhau năm mới an lành cùng nhau hát, múa những vũ điệu truyền thống của cộng đồng mình^[1].

Lễ tịnh chay tại thánh đường

Các vị chức sắc Hồi giáo Bà Ni và Hồi giáo Islam thực hiện nghi lễ tín ngưỡng tôn giáo, tức lễ tịnh chay, tại các thánh đường và kéo dài thời gian trong một tháng^[1]. Điểm khác biệt giữa hai cộng đồng nằm ở phạm vi người thực hành và thời lượng.

Theo đó, trong suốt tháng chay niệm, các chức sắc và tín đồ theo đạo Hồi giáo Bà Ni vào chùa thực hiện kiêng ăn uống từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn trong thời gian 5 ngày, trừ phụ nữ có thai, trẻ em, người già, ốm đau, dành nhiều thời gian cho việc cầu nguyện, suy ngẫm về đạo lý và làm việc thiện. Riêng cộng đồng người Chăm theo Hồi giáo Islam thực hiện nghi thức chay tịnh tại thánh đường kéo dài một tháng^[1].

Ở Bình Thuận, khác với tháng ăn chay Ramadan mà mọi người đều phải ăn chay trong tháng 9 lịch Hồi giáo, tháng ăn chay Ramưwan của người Chăm ở Bình Thuận chỉ áp dụng cho những thầy có chức sắc trong thánh đường, không bắt buộc đối với người dân^[2]. Như vậy, cùng gọi là tháng chay, phạm vi bắt buộc có thể khác nhau giữa các địa phương và giữa các nhóm tín đồ. Chỗ các nguồn không thống nhất về thời lượng và đối tượng chay tịnh, người đọc nên hiểu là có khác biệt theo cộng đồng và theo địa bàn, không có một quy chuẩn duy nhất áp cho tất cả.

Nghi thức tảo mộ của người Chăm có gì đặc biệt?

Điểm đặc biệt dễ nhận thấy nhất là cách xây mộ. Mộ của người Chăm không xây dựng kiên cố, chỉ phủ cát bằng ngang mặt đất và được đánh dấu bằng một hòn đá tròn; những hòn đá này xếp thành những hàng dài đều đặn^[3]. Tại nghĩa trang, các gia đình bày biện đồ cúng, ngồi vòng tròn quanh mộ theo từng dòng tộc^[3].

Nước được dùng như một phần của nghi thức. Thầy Char là người chủ lễ cúng, tưới nước lên ngôi mộ với ý nghĩa tẩy uế, làm cho người chết được mát mẻ, sạch sẽ, thanh khiết hơn, sau đó đọc kinh, cúng bái rước tổ tiên về nhà ăn Tết^[3]. Đồ cúng trong lễ tảo mộ khá đơn giản, gồm trầu cau, thuốc, nước uống và bánh kẹo^[3].

Không khí chuẩn bị cũng là một phần của lễ. Những ngày cận lễ hội, không khí chuẩn bị tại các làng Chăm Bà Ni rất nhộn nhịp; đường làng, ngõ xóm được trang trí rực rỡ cờ hoa. Các gia đình tất bật với việc trang hoàng nhà cửa, gói bánh, ép cốm^[1].

Những nơi diễn ra lễ tảo mộ

Nguồn ghi nhận lễ tảo mộ ở nhiều địa bàn khác nhau. Tại Bình Thuận, đồng bào Chăm tập trung về nghĩa trang người Chăm, còn gọi là Động Đỏ, ở xã Phan Rí Thành, huyện Bắc Bình, để thực hiện nghi thức tảo mộ ông bà, tổ tiên^[3]. Động Đỏ nằm ở một động cát cao, cách xa khu dân cư; để đến được đây, người dân phải đi đò qua một khúc sông rồi đi bộ khá xa^[3].

Tại Ninh Thuận, nghĩa trang làng Chăm thôn Văn Lâm, xã Phước Nam, huyện Thuận Nam được nguồn ghi là nghĩa trang lớn nhất của đồng bào Chăm, nơi hàng nghìn đồng bào Chăm Bà Ni thuộc các tộc, họ mặc trang phục truyền thống, với các mâm sản vật thực hiện nghi thức dâng cúng người đã khuất^[4].

Cần lưu ý rằng các địa danh nêu trên là tên đơn vị hành chính ghi trong nguồn ở thời điểm đăng bài. Sau ngày 1/7/2025, cả nước sắp xếp lại đơn vị hành chính và không còn cấp huyện, nên người đọc tra cứu hiện nay có thể gặp tên xã, phường mới.

Ý nghĩa của lễ Ramưwan đối với cộng đồng Chăm Bà Ni

Lễ hội Ramưwan gắn liền với các hoạt động thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, hướng về gia đình, tổ tiên, đặt đạo hiếu lên hàng đầu. Đây là dịp để người thân quây quần bên nhau, những người con ở xa quê trở về làng cùng hòa trong không khí vui đón lễ hội, cầu xin bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[1].

Lễ tảo mộ là một phong tục, tín ngưỡng dân gian của đồng bào Chăm Bà Ni, đó là sự tưởng niệm, biết ơn tổ tiên và dòng tộc cũng như tâm linh của mọi người trong cộng đồng^[3]. Với ý nghĩa để con cháu tưởng nhớ đến tổ tiên, ông bà, đấng sinh thành và cầu nguyện cho làng xóm được bình yên, nhà nhà sung túc, mùa màng tươi tốt, Tết Ramưwan của người Chăm gồm nhiều nghi lễ truyền thống nối tiếp nhau^[3].

Người Chăm Bà Ni quan niệm tháng chay niệm là làm cho thể xác, tinh thần trong sạch, chế ngự những ham muốn tầm thường, hướng tới cuộc sống chân thiện mỹ, đoàn kết cộng đồng, dân tộc^[1]. Nét đặc trưng của yếu tố dân tộc luôn quyện chặt với yếu tố tôn giáo, cùng nhiều luật tục, lễ nghi mang đậm nét tín ngưỡng tôn giáo dân gian và văn hóa truyền thống của cộng đồng, khiến lễ hội Ramưwan thu hút nhiều du khách đến tìm hiểu văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc Chăm ở Ninh Thuận^[1].

Vào những ngày này, những người Chăm xa quê đều dành thời gian trở về cúng bái tổ tiên, quây quần cùng gia đình, người thân. Tại các làng Chăm, nhà nào cũng đông vui náo nhiệt, rộn ràng không khí Tết^[3].

Người Chăm Bà Ni và người Chăm Bà La Môn khác nhau ở lễ Tết như thế nào?

Người Chăm ở Bình Thuận có nhiều lễ hội mang nét văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc. Nếu người Chăm Bà La Môn có Tết Katê rộn ràng, nhiều màu sắc, cộng đồng người Chăm Bà Ni có Tết Ramưwan^[3]. Đây là hai cộng đồng cùng là người Chăm nhưng theo hai truyền thống tôn giáo khác nhau, và mỗi cộng đồng có lễ Tết riêng của mình. Tết cổ truyền Ramưwan được nguồn mô tả là sản phẩm văn hóa tinh thần từ truyền thống tín ngưỡng cổ của cư dân người Chăm^[3].

Sự khác biệt này quan trọng khi tra cứu: nếu tìm hiểu về Tết Katê thì đó là lễ của người Chăm Bà La Môn, còn Ramưwan là lễ của người Chăm Bà Ni và người Chăm theo Hồi giáo Islam. Hai lễ có thời điểm, nghi thức và không gian thực hành khác nhau.

Quy mô cộng đồng và bối cảnh tổ chức lễ hiện nay

Theo số liệu nguồn công bố, Bình Thuận có hơn 39.600 người Chăm sinh sống, chiếm hơn 3% dân số toàn tỉnh, chiếm 39% so với các dân tộc thiểu số, tập trung chủ yếu ở 4 xã thuần và 9 thôn xen ghép thuộc 6/10 huyện, thị, thành phố của tỉnh^[3]. Ninh Thuận có hơn 74.000 người Chăm theo đạo Bà La Môn, Bà Ni và Islam sinh sống tập trung tại 22 làng, thuộc 6 huyện, thành phố; trong đó đồng bào Chăm theo đạo Bà Ni và Islam hơn 31.500 người, sinh sống tập trung tại 6 xã thuộc 4 huyện là Thuận Nam, Ninh Phước, Ninh Sơn và Thuận Bắc^[4]. Đây là các con số gắn với thời điểm công bố của nguồn, không phải số liệu cập nhật đến nay.

Về công tác tổ chức, dịp lễ, chính quyền địa phương có các chỉ đạo tạo điều kiện cho bà con đón Tết. Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng) đã chỉ đạo các sở, ban, ngành, Mặt trận Tổ quốc, đoàn thể trong tỉnh, các địa phương tạo mọi điều kiện thuận lợi để bà con được đón Tết vui tươi, an toàn, tiết kiệm, động viên đồng bào vui Tết không quên nhiệm vụ phát triển sản xuất^[3].

Về phía cộng đồng, Sư cả Châu Minh Hương, Chủ tịch Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà ni tỉnh Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hòa, cho biết đồng bào rất phấn khởi vui đón lễ hội Ramưwan, với hy vọng năm mới mưa thuận gió hòa, vụ mùa thuận lợi, mọi gia đình bình yên, sung túc^[1]. Ông Thành Thanh Tâm, Trưởng ban Đại diện cộng đồng Hồi giáo Islam tỉnh Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hòa, kiêm Trưởng ban Hakem Thánh đường 102, nhận định lễ hội Ramưwan là một trong những lễ hội quan trọng nhất của đồng bào Chăm theo đạo Hồi giáo Bà ni và đạo Hồi giáo Islam ở Việt Nam, trở thành nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống của người Chăm^[1].

Gợi ý của Nhật Nguyệt khi tìm hiểu lễ Ramưwan

Nếu bạn muốn tìm hiểu hoặc tham dự lễ Ramưwan, điều đầu tiên nên làm là xác định năm cụ thể rồi tra theo lịch Hồi giáo, vì lễ không có ngày dương lịch cố định. Tiếp theo, hãy phân biệt rõ bạn đang tìm hiểu cộng đồng Chăm Bà Ni hay cộng đồng Chăm theo Hồi giáo Islam, bởi thời lượng chay tịnh và phạm vi người thực hành giữa hai nhóm không giống nhau. Khi đến nghĩa trang hoặc nơi thờ tự, việc mặc trang phục phù hợp và tuân theo hướng dẫn của chức sắc là cách thể hiện sự tôn trọng thực hành tín ngưỡng của cộng đồng. Các nghi lễ trong Ramưwan là thực hành văn hóa, tín ngưỡng đang được duy trì trong đời sống đương đại, nên cách tiếp cận phù hợp là quan sát và tìm hiểu, không suy diễn thay cho tiếng nói của chính cộng đồng.