Lễ hội Katê: ngày hội lớn nhất năm của người Chăm Bàlamôn

Lễ hội Katê là gì?

Lễ hội Katê là sự kiện văn hóa, tín ngưỡng quan trọng và lớn nhất trong năm của đồng bào dân tộc Chăm theo đạo Bàlamôn tại Việt Nam, đặc biệt là ở tỉnh Khánh Hòa (trước 7/2025 là tỉnh Ninh Thuận) và tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 là tỉnh Bình Thuận). Người Chăm theo Bàlamôn còn được gọi là Chăm Ahier. Đây không chỉ là dịp để cộng đồng người Chăm tưởng nhớ về nguồn cội, các vị thần linh và tổ tiên, mà còn là thời khắc thiêng liêng để họ bày tỏ lòng biết ơn, cầu mong những điều tốt đẹp nhất cho một năm mới.

Theo nguồn tham khảo từ báo Nhân Dân, lễ hội Katê của đồng bào dân tộc Chăm theo đạo Bàlamôn tại Ninh Thuận được tổ chức vào dịp tháng 7 Chăm lịch hằng năm, tức khoảng tháng 9 và tháng 10 dương lịch. Mục đích chính của lễ hội là tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng thuận lợi. Với ý nghĩa to lớn đó, năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa Lễ hội Katê vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc cần được bảo tồn và phát huy.

Bảng tổng hợp thông tin về Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn theo dữ kiện trong bài.

Nguồn gốc và thời gian tổ chức lễ hội Katê như thế nào?

Dấu mốc thời gian theo Chăm lịch

Lễ hội Katê được tổ chức định kỳ mỗi năm một lần, gắn liền với Chăm lịch, một bộ lịch cổ truyền riêng của người Chăm. Thời điểm diễn ra lễ hội là ngày mùng 1 tháng 7 Chăm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 dương lịch. Lễ thường kéo dài khoảng ba ngày, tính từ mùng 1 tháng 7 lịch Chăm. Việc xác định thời gian này không chỉ mang tính chất hành chính mà còn dựa trên sự vận hành của tự nhiên, đánh dấu thời điểm chuyển giao giữa các mùa vụ, thời điểm mà người dân đã thu hoạch xong vụ mùa và chuẩn bị bước vào một chu kỳ canh tác mới.

Vì theo Chăm lịch nên ngày dương lịch của lễ xê dịch qua từng năm. Ví dụ năm 2024, lễ hội diễn ra từ ngày 2 tới ngày 4 tháng 10 dương lịch ở Ninh Thuận và Bình Thuận (nay thuộc Khánh Hòa và Lâm Đồng).

Ý nghĩa lịch sử và tâm linh của lễ hội Katê là gì?

Theo báo Dân trí, Katê là lễ hội quan trọng nhất của đồng bào Chăm theo đạo Bà La Môn, được tổ chức để tưởng nhớ các vị thần linh, các vị vua có công với dân tộc và dâng lễ vật cúng ông bà tổ tiên. Đây là dịp để người Chăm bày tỏ lòng thành kính, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sức khỏe bình an và gia đình thịnh vượng. Lễ hội không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là một nét đẹp văn hóa, là sợi dây kết nối cộng đồng, gắn kết các thế hệ trong gia đình, dòng họ và làng xóm.

Các địa điểm tổ chức lễ hội Katê chính ở đâu?

Lễ hội Katê không chỉ diễn ra tại một địa điểm duy nhất mà được tổ chức tại nhiều nơi linh thiêng gắn với văn hóa Chăm ở Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hòa) và Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng). Theo thông tin từ báo Dân trí, khu tháp Pô Klong Garai (TP Phan Rang - Tháp Chàm) là một trong ba địa điểm tổ chức lễ hội Katê chính tại tỉnh Khánh Hòa (trước 7/2025 là tỉnh Ninh Thuận). Theo tục lệ, đồng bào Chăm sẽ mang lễ vật lên các ngọn tháp cổ như tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Inư Nưgar và tháp Pô Rômê để thực hiện nghi lễ cúng tế. Mỗi ngọn tháp đều gắn với những câu chuyện lịch sử và huyền thoại riêng, là nơi ngự trị của các vị thần và vua Chăm trong tín ngưỡng dân gian.

Ở Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng), lễ chính được làm ở tháp Pô Sah Inư (Phan Thiết), thờ công chúa Pô Sah Inu, con gái vua Pô Klong Garai.

Nghi lễ rước y trang: Khởi đầu cho mùa lễ hội

Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cộng đồng

Một trong những nghi thức đặc sắc và quan trọng nhất của Lễ hội Katê là lễ rước y trang của các vị thần, vua Chăm. Nghi lễ này không chỉ thể hiện sự tôn kính mà còn cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa các cộng đồng dân tộc anh em trong vùng. Theo bài viết trên báo Nhân Dân, trong khuôn khổ Lễ hội Katê năm 2023, từ chiều 13/10, người dân và du khách đã tề tựu về làng Chăm Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước để tham dự lễ rước y trang của nữ thần Pô Inư Nưgar. Điều đặc biệt là y trang này do chính đồng bào dân tộc Ra Glai ở xã Phước Hà đem xuống trao lại cho đồng bào Chăm, thể hiện mối quan hệ gắn bó, tương trợ lẫn nhau trong đời sống văn hóa tâm linh giữa các dân tộc tại địa phương.

Đoàn rước kiệu linh đình

Tại các điểm tháp, nghi lễ rước y trang vua Pô Klong Garai cũng được tổ chức trang trọng. Theo mô tả của báo Dân trí, các vị chức sắc cùng thế hệ trẻ của đồng bào Chăm sẽ dẫn đầu đoàn kiệu rước y trang vua Pô Klong Garai từ làng lên tháp. Theo sau đoàn kiệu là những cô gái trẻ trong trang phục truyền thống rực rỡ, thực hiện những điệu múa lễ duyên dáng, cùng với sự tham gia của đông đảo đồng bào Chăm và du khách thập phương. Không khí của đoàn rước diễn ra trong sự hân hoan, tôn nghiêm, tạo nên một bức tranh văn hóa sống động và đầy màu sắc.

Nghi lễ chính tại các ngọn tháp cổ diễn ra như thế nào?

Chuẩn bị lễ vật

Lễ vật dâng cúng trong Lễ hội Katê là một phần không thể thiếu, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với thần linh và tổ tiên. Theo báo Dân trí, đồng bào Chăm bày biện các lễ vật để cúng tại các ngọn tháp. Những lễ vật ở khu vực dưới chân tháp thường tùy theo điều kiện và tâm ý của mỗi gia đình, bao gồm các loại trái cây quen thuộc của vùng đất Ninh Thuận như mía, chôm chôm, nhãn, thanh long, cam, kèm theo đó là trầu cau, gà, cơm, canh, trứng, muối, bánh kẹo. Việc chuẩn bị lễ vật không chỉ là nghĩa vụ mà còn là niềm vui, là cách để mỗi gia đình thể hiện tấm lòng và sự biết ơn của mình.

Diễn biến nghi lễ

Nghi lễ chính của Lễ hội Katê được tổ chức tại không gian linh thiêng của các ngôi tháp cổ như tháp Pô Klong Garai. Từ sáng sớm, người dân đã đổ về khu vực tháp, tạo nên một không khí đông đúc và nhộn nhịp trên các tuyến đường dẫn lên tháp. Trong tháp, các vị chức sắc chủ trì lần lượt cử hành các bước: mở cửa tháp, tắm tượng thần (lễ mộc dục) bằng nước thơm nấu từ các loại lá thơm, mặc y phục mới cho tượng, rồi dâng lễ vật. Người đại diện cho cộng đồng người Chăm sẽ thực hiện các nghi thức cúng tế trang trọng, bày tỏ lòng tưởng nhớ và biết ơn các vị thần linh, tổ tiên đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống no ấm. Ngày cúng trên tháp được xem là hoạt động quan trọng, linh thiêng nhất và thu hút đông đảo du khách cùng tham dự.

Cần lưu ý một điểm mà các nguồn trình bày khác nhau: theo bài giữ lại dựa trên báo Nhân Dân, lễ rước y trang được đặt trước ngày lễ chính; còn bản gộp trước đây lại xếp nghi lễ rước thần vào ngày cuối cùng của lễ hội. Người đọc nên xem đây là chỗ các tài liệu chưa thống nhất về trình tự, thay vì coi một cách nói là chuẩn tuyệt đối.

Không khí lễ hội và các hoạt động văn hóa có gì đặc sắc?

Phần hội rộn ràng sau phần lễ trang nghiêm

Sau khi phần lễ chính tại các ngọn tháp kết thúc, Lễ hội Katê bước vào phần hội với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ truyền thống đặc sắc. Theo báo Nhân Dân, sau nghi lễ chính thức tại tháp Pô Klong Garai, trong ba ngày tiếp theo, tại các vùng đồng bào Chăm diễn ra nhiều hoạt động vui đón lễ hội, thăm hỏi, chúc nhau mọi sự tốt lành trong năm mới. Đây cũng là dịp để du khách được thưởng thức các chương trình văn nghệ đặc sắc, với những điệu múa Chăm uyển chuyển, những làn điệu dân ca truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc.

Phần hội còn có những nét cụ thể hơn: đoàn rước có trống Ginăng và kèn Saranai hòa cùng đội nhạc Chăm, các cô gái Chăm mặc trang phục truyền thống. Không chỉ ở các tháp, các làng Chăm như Mỹ Nghiệp và Văn Lâm cũng làm lễ tại làng, tại nhà văn hóa cộng đồng hoặc đình làng. Dịp này còn có trưng bày gốm Bàu Trúc và dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, giới thiệu nghề truyền thống của người Chăm cho người dân và du khách.

Ý nghĩa cộng đồng và gia đình của lễ hội Katê là gì?

Lễ hội Katê còn mang một ý nghĩa xã hội sâu sắc, là dịp để mọi người con xa quê trở về sum họp cùng gia đình, bạn bè và làng xóm. Chia sẻ với báo Dân trí, anh Thiên Sấm (30 tuổi, huyện Ninh Phước cũ), một người con xa quê làm việc tại TP.HCM hơn 10 năm, cho biết dù đi làm xa nhưng cứ đến dịp lễ hội Katê là anh lại thu xếp thời gian để về quê vui lễ hội, sum họp cùng gia đình. Điều này cho thấy Lễ hội Katê không chỉ là một nét truyền thống văn hóa mà còn là sợi dây vô hình gắn kết tình cảm gia đình, quê hương, giúp các thế hệ trẻ dù đi xa vẫn luôn hướng về cội nguồn.

Giá trị di sản và công tác bảo tồn lễ hội Katê ra sao?

Việc Lễ hội Katê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2017 là một minh chứng rõ ràng cho những giá trị văn hóa to lớn mà lễ hội này mang lại. Sự công nhận này không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Chăm mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để các cấp chính quyền và người dân chung tay bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Lễ hội Katê ngày càng được tổ chức quy mô hơn, bài bản hơn, trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần quảng bá hình ảnh của vùng đất và con người Ninh Thuận đến với du khách trong và ngoài nước.